Zerzevan Castle

Зерзеван чеби (курдча: Qesra Zêrzevan, Zîrzevan; түркчө: Zerzevan Kalesi; армянча: Զերզեվանի ամրոց), Самачи чеби деп да белгилүү, Түркиянын түштүк-чыгышындагы Диярбакыр вилайетинде жайгашкан, мурда маанилүү аскер базасы болгон, кулаган чыгыш рим чеби. Жердеги археологиялык казуулар жашыруун дин болгон митраизм ибадатканасын камтыган жерасты курулмаларынын бар экенин ачты. Чеп 1890-жылдардан 1960-жылдарга чейин жарандык конуш катары колдонулган. Объект жарым-жартылай туризмге ачык.

Этимология

Айрым саякатчылар XVIII кылымда бул жерди "Каср Зерзауа" деп эскеришкен, ал эми XVII кылымда жашаган осмон саякатчысы Эвлия Челеби өзүнүн "Сеяхатнамесинде" (IV том) Диярбакырдан Мардинге сапарлап жатканда бул жерди "Зерзиван өрөөнү" деп эскерет. Зерзеван аты курд тилиндеги "зêр" (алтын) сөзүнөн келип чыгат жана ал "саякатчылар эскерген Зерзауанын өзгөртүлгөн түрү, айыл дал ошол жерде жайгашканда конушка берилген ат" болгон. Курд тилинде зêр — алтын, зив — күмүш (Алтын жана Күмүш), алтын менен күмүштүн чеби.

Жайгашкан жери

Зерзеван чебин Диярбакыр менен Мардиндин ортосундагы байыркы соода жолундагы аскер базасы катары чыгыш рим империясы IV кылымда курган. Ал VII кылымга чейин колдонулган. Чеп Диярбакыр вилайетиндеги Чынар шаарчасынан болжол менен 13 км түштүк-чыгышта, Мардинге баруучу D.950 чоң жолунда жайгашкан Демирёлчек айылынын жанындагы 105–124 метр (344–407 фут) бийиктиктеги аскалуу дөбөнүн башында турат. Ал Диярбакырдан болжол менен 45 км алыстыкта жайгашкан.

Археологиялык иштер

Алгачкы археологиялык казуулар 2014-жылдын жай айларында жүргүзүлгөн. Иштерди баштапкыда Диярбакыр археология музейинин көзөмөлү алдында Дикле университетинин археологу жетектеген 35 адамдан турган топ алып барган. 2015-жылы объектиде иштеген топтун курамы 60го чейин көбөйтүлгөн.

2020-жылы археологдор чептин кирүү эшигин тапкан.

2021-жылы археологдор алты тешиктүү флейтаны жана сандыкты ачуу үчүн колдонулган ачкычы бар коло шакекти тапкан. Экөө да б.з. IV–V кылымдарына таандык.

Тарых

Чеп чыгыш рим аскер базасы жана бүт өрөөнгө үстөмдүк кылган, Амида (азыркы Диярбакыр) менен Дара (азыркы Мардин) ортосундагы байыркы жолду көзөмөлдөгөн стратегиялык гарнизон конушу болгон. Чеп Рим империясын коргогон эң чыгыш чек арада жайгашкандыгына байланыштуу чечүүчү роль ойногон. Ал батыш менен чыгыш маданияттарынын кесилишкен жана биригишкен жерин белгилеген.

Бул жер классикалык байыркы доордо Самачи деп белгилүү болгон. Ал Византия империясы менен Сасаний империясынын ортосундагы оор согуштардын болгон жери болгон. Чептен табылган зер буюмдар жарандык калк менен аскер кызматкерлери бирге жашаганын, жоокерлердин үй-бүлөлөрү менен чогуу турганын көрсөтөт. Ал болжол менен миң адамды багуучу чоң жер болгон.

Чыгыш рим императорлору I Анастасий Дикор (б. 491–518) менен I Юстиниандын (б. 527–565) тушунда жүргүзүлгөн калыбына келтирүү жана кайра куруу иштери чептин кулашынан мурунку акыркы абалга келишине алып келген. Чеп арабдар-византиялыктар согушунун башталышында 639-жылы араб мусулмандары келгенге чейин колдонулган болушу мүмкүн.

Чеп

Чеп 5,7 гектар (14 акр) аянтты ээлейт. Чепте жер үстүндө да, жер астында да курулмалар бар. Анын кулаган дубалдары 1200 метр (3900 фут) узундукта жана 12 метр (39 фут) бийиктикте, ошондой эле бийиктиги 21–22 метр (69–72 фут) болгон күзөт мунарасы бар. Чептин ичинде кеңири аймакта урандылар жана аскалуу некрополь бар. Чептин төмөнүрөөк бийиктикте жайгашкан түндүк тарабында турак жайлар менен көчөлөр курулган, ал эми түштүк тарабында бийигирээк жерде коомдук курулмалар тургузулган. Чыгыш-батышка карай тургузулган чиркөө курулмасы эң жакшы сакталган коомдук курулмалардын бири. Башка коомдук курулмаларга сарай, административдик курулма, мончолор, дан сактоочу жай, курал-жарак сактоочу жай жана 54 суу сактагыч кирет. Казуулар учурунда аскер жана медициналык буюмдар, зер буюмдар, кооздоолор жана коло монеталар да табылган. 2016-жылы жерасты чиркөөсү жана жашыруун өткөөл жолдор табылган. Табылган жерасты жашыруун өткөөл жолу болжол менен 3000 жыл колдонулбай калган, ал эми жерасты чиркөөсү болжол менен 1500 жыл мурун жабылган. Ошондой эле 400 адамды батырган митраистик жерасты ибадатканасы жана жерасты ыйык жайы казылып чыгарылган. 2017-жылы дагы төрт жерасты орду табылган, аларды казып чыгаруу үчүн кошумча иштер зарыл.

Митра ибадатканасы

Митреум — чептин эң жакшы сакталган курулмаларынын бири. Негизги аскага чегилип жасалган 35 м² курулма 7 метр узун, 5 метр кен жана 2,5 метр бийик. Чыгыш дубалында аскага чегилген мамылар, ортосунда эки кичине нишанын арасында чоң ниша бар. Чыгыш дубалында митраизмдин символдорунун бири болгон жалындаган таажы чегилген. Сол жактагы кичине нишанын дал алдында жерге чегилген кичине көлмө бар. Курулманын кирүү дарбазасында бир нече жазуу жана символдор көрүнөт.

Жарандык конуш катары колдонулушу

1890-жылдары чептин ичинде бир үй-бүлө көчүп келгенде, кайрадан жаңы конуш түзүлгөн. Калк 30дан ашык үй-бүлөгө чейин көбөйгөндө, жашоочулар акыры 1960-жылдары чепти таштап, андан болжол менен 1 км алыстыктагы жерге түшүп, Зерзеван аттуу айыл негиздешкен. Бул айыл бүгүнкү күндө Демирёлчек деп аталат.