Satala

De nederzetting Satala (Oud-Armeens: Սատաղ Satał, Oudgrieks: Σάταλα) lag, volgens de oude geografen, in een vallei omgeven door bergen, iets ten noorden van de Eufraat, in het huidige Turkije, op de plek waar de weg van Trapezus naar Samosata de grens van het Romeinse Rijk overschreed. Satala was een bisschopszetel, die als Latijns-katholieke titulaire zetel is blijven bestaan. Later werd de stad via twee hoofdwegen met Nicopolis verbonden. Satala is tegenwoordig Sadak, een dorp met 348 inwoners (2022), in het district Kelkit van de provincie Gümüşhane in Turkije.

Geschiedenis

Deze plek moet al bewoond zijn geweest sinds de annexatie van Klein-Armenië onder Vespasianus. Trajanus bezocht de plaats in 115 en ontving er de hulde van de vorsten van de Kaukasus en de Zwarte Zee. Waarschijnlijk was het Trajanus die er de Legio XV Apollinaris legerde en begon met de bouw van het grote castra stativa (permanent legerkamp), dat tot in de 5e eeuw in gebruik zou blijven. De stad moet rond dit legerkamp zijn ontstaan; in de tijd van Ptolemaeus was ze al van belang. In 530 werden de Perzen onder de muren van de stad verslagen door het Byzantijnse Rijk. Justinianus I liet er krachtigere vestingwerken aanleggen, maar dit kon niet verhinderen dat Satala in 607-608 door de Perzen werd ingenomen.

In de middeleeuwen en de Ottomaanse periode liep een belangrijke oost-westroute tussen Erzurum en Sivas of Tokat langs Satala; op dat moment was Satala echter al geen belangrijke nederzetting meer.

Kerkelijke geschiedenis

In de laat-Romeinse provincie Armenia Prima was Satala een suffragaan bisdom van de aartsbisschop-metropoliet van de hoofdstad Sebaste.

De christenen waren al talrijk in de tijd van Diocletianus. Le Quien noemt zeven van haar bisschoppen:

Euethius, in Nicea, 325

Elpidius, 360

Poemenius, rond 378

Anatolius, 451

Epiphanius, 458

Gregory, 692

Philip, 879.

De zetel wordt tot in de dertiende eeuw vermeld in de Notitiae episcopatuum; de naam van de bisschop in 1256 wordt opgetekend als Cosmas.

Titulaire zetel

In de 18e eeuw werd het bisdom nominaal heropgericht als titulair bisdom van Satala.

Als zodanig had het de volgende ambtsbekleders, allen van de bijbehorende bisschoppelijke (laagste) rang:

Isaac Soffiali (07-01-1785 – ?)

Ignacy Bardziński (27-03-1809 – 15-12-1813)

Nikodem Puzyna (26-09-1814 – 22-10-1819)

Gianfrancesco Guglielmo Tippmann (17-12-1832 – 20-06-1857)

Vital-Justin Grandin, Missionarissen Oblaten van Maria Onbevlekt Ontvangen (O.M.I.) (11-12-1857 – 22-09-1871)

Tommaso Teofilo Kulinski (23-02-1872 – 15-03-1883)

Lazzaro Mladenoff, Lazaristen (C.M.) (12-06-1883 – 04-03-1918)

In 1933 werd de zetel omgedoopt tot Satala in Armenia. Ze is vacant en had tot dusver de volgende ambtsbekleders, eveneens allen van de bijbehorende bisschoppelijke (laagste) rang:

François-Joseph Dantin, Missionarissen van Onze-Lieve-Vrouw van La Salette (M.S.) (24-08-1918 – 05-07-1941)

Salvador Herrera y Pinto, Minderbroeders (O.F.M.) (05-04-1948 – 26-01-1977)

Herontdekking

Satala, destijds Sadagh of Suddak genoemd, werd in 1868 bezocht door J.G. Taylor: hij kopieerde een beschadigde Latijnse inscriptie met vermelding van Domitianus, gevonden op een Romeins votiefaltaar; hij vond een groot figuratief mozaïekfragment, een "prachtig exemplaar", dat werd herbruikt als basis voor een open haard; hij vond meer en grotere mozaïekfragmenten verspreid door het dorp (allemaal opgegraven op de top van een heuvel die op het dorp uitkeek); en hij maakte melding van het bestaan van Byzantijnse grafinscripties. Taylor meldde dat gehouwen stenen van de vindplaats waren weggehaald om overheidsgebouwen in Erzincan te bouwen.

Het eerste gedetailleerde onderzoek van de vindplaats werd uitgevoerd door Alfred Biliotti, de Britse vice-consul in Trabzon. Hij bezocht Satala in september 1874, als reactie op de vondst van fragmenten van een bronzen beeld, waaronder het stuk dat nu bekendstaat als de Satala-Aphrodite, en stelde een beschrijving van de vindplaats en een plan van de ruïnes op. Lightfoot beschouwt Biliotti's verslag als "veruit de meest nauwkeurige en waardevolle beschrijving van de resten in Satala". Hoewel Taylor aannam dat Sadagh de plek van Satala was, en Kiepert dit ook zo aangaf op zijn kaarten, werd de identificatie van de vindplaats als Satala pas in 1894 definitief vastgesteld, toen twee Britse geleerden, Vincent Yorke en D.G. Hogarth, op de plek verscheidene tegels vonden met de stempel van de Legio XV Apollinaris.

Yorke beschreef Satala in 1894 als een Turks dorp van ongeveer 150 huizen, grotendeels opgetrokken uit herbruikte stenen blokken. Yorke identificeerde als aquaduct een structuur met 5 bogen, die Biliotti had geïdentificeerd als onderdeel van een basilicakerk en Taylor als onderdeel van een badhuis — een verkeerde identificatie die tot in de jaren 1990 stand hield.

Archeologische resten

Er zijn nog enkele resten bewaard van de muren van het rechthoekige legioensfort, al zijn ze sterk vervallen. Hun verloop is deels te volgen aan alle vier zijden van het fort, dat een oppervlakte van 15,7 ha omvatte (kleiner dan de meeste legioensforten). Deze muren dateren waarschijnlijk uit de 6e eeuw n.Chr., toen volgens Procopius de vestingwerken van Satala grondig werden herbouwd door Justinianus, maar op sommige plaatsen worden de funderingen van oudere muren herbruikt. Binnen de muren is weinig bewaard gebleven, en de vervallen structuren die door Biliotti werden beschreven, zijn inmiddels afgebroken. Ten noorden van de noordelijke muur van het legioensfort lag een burgerlijke nederzetting, maar er zijn geen sporen van enige substantiële gebouwen bewaard gebleven. Op enige afstand ten zuidoosten van het fort staat een vervallen structuur, bestaande uit een rij bogen. Biliotti beschreef deze als een basilica, maar sindsdien werd deze vaak beschouwd als de resten van een aquaduct dat naar een nog niet geïdentificeerde lagere stad leidde. Deze theorie wordt nu als verouderd beschouwd, en de ruïne is opnieuw bevestigd als die van een basilicakerk. Lightfoot vermoedt dat het een martyriumkerk kan zijn geweest, gewijd aan de patroonheilige van Satala, Sint-Eugenius.

Het beroemde Satala-Aphroditehoofd, een groter-dan-levensgroot hoofd van een oud Hellenistisch bronzen beeld, werd in 1872 op een akker buiten Sadak gevonden. Het is nu te zien in het British Museum.