Agjakala

Engüzek Kalesi, tarihsel Tao bölgesinde, günümüzde Erzurum ilinin Uzundere ilçesine bağlı Dikyar köyünde, Orta Çağ'da Gürcülerden kalma bir kaledir. Dikyar köyünün eski adından dolayı Üngüzek Kalesi veya Engüzek Kalesi şeklinde adlandırılmaktadır. Orta Çağ yazılı kaynaklarında ise Ağca Kala olarak geçer. Engüzekkapı Kalesi olarak da bilinir.

Tarihçe

Engüzek Kalesi'nin yer aldığı Tao bölgesi, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar kalenin bulunduğu köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Engüzek köyü, büyükçe bir yerleşim yeriydi ve 142 haneden oluşuyordu. 16-17. yüzyılların olayları anlatan Gürcüce eserde kalenin adı "Ağca Kala" (აღჯა ყალა) olarak geçer. Çıldır ilçesindeki Ağca Kala örneğinde olduğu gibi, bu isim Gürcüce aynı anlamdaki Tetrtsihe'den (თეთრციხე) Türkçeye çevrilmiş olabilir. Köyün güneydoğusunda yer alan Engüzek Kalesi, Orta Çağ'da Tortum vadisindeki en önemli kaleydi. Tortum Çayı vadesini ve Çoruh Nehri kıyısından Çorgenisi vadisi boyunca gelen eski yolu kontrol ediyordu. Söz konusu yol Çoruh kıyısında Oşnaki Kalesi'nin kontrolüne giriyordu. Engüzek Kalesi'nin inşa tarihi tam olarak bilinmemektedir. Orta Çağ'da Türk beyleri tarafından inşa edildiği de ileri sürülmüştür. Ancak kale içindeki kilise, bu yapının Müslümanlar tarafından inşa edilmediğini göstermektedir.

Mimari

Engüzek Kalesi, Dikyar köyünün Dere mahallesinde, deniz seviyesinden 1.180 metre yükseklikte, ulaşımı zor bir kayanın üzerinde yer alır. Kireç harcı kullanılarak kabaca işlenmiş orta irilikte taşlarla inşa edilmiş olan yapı, 78 × 38 metre ebatlarındadır. Günümüze büyük ölçüde sağlam ulaşmıştır. Bugüne kalan duvarlarının yüksekliği 30 metreyi bulur. Kalenin dört adet kulesi bulunmaktadır. Kalenin içinde kilise, sarnıçlar, depolar, dereye ulaşan tünelden bazı kısımlar ve çeşitli yapı kalıntıları bulunmaktadır. Kalenin dibinde, küçük bir derenin kıyısında Osmanlı döneminde inşa edilmiş bir hamamın kalıntısı vardır.