Ana Zağa Kampı

Ana zağa düşergesi ve ya Ana zağa mağarası — Qobustan devlet tarih‑sanat koruması alanında doğal sığınak, mağara. Yarıaçık mağarayı anımsatan bu boşluğun duvarlarında ve onlara bitişik dağlarda çok sayıda eski tasvirlerin bulunduğu için Qobustan kayaüstü tasvirlerinin ilk araştırmacısı İshaq Cəfərzadə tarafından bu yere "Ana zağa" adı verilmiştir.

Araştırma

Ana zağa düşergesi Büyükdaş dağı'nın üst seki bölgesinde, üzerinde eski kayaüstü tasvirler kaydedilmiş 29, 30, 31, 32 numaralı kayalar arasında oluşmuş büyük ölçülü iki gözden oluşan kayaaltı boşlukta keşfedilmiştir.

Arkeolojik kazılar sonucunda Ana zağa çöküntülerinde litolojik açıdan farklı üç ana kültürel tabaka ortaya çıkarılmıştır. Bunlardan kazı alanının orta kısmında bulunan alt (Mezolit) ve orta (Neolit) kültürel tabakalar Neolitin sonundan ilk orta çağlara kadar olan dönemlere ait üstteki karışık tabakadan 10 cm kalınlığındaki yaşam izi olmayan tabaka ile ayrılmıştır. Mezolit dönemi materyallerinin bulunduğu alt tabakanın kalınlığı 1 metre, bazen 1,2 metreye kadar çıkmaktadır. Bu tabaka rengi boza çalan, sementleşmiş, içinde kaya‑kireç taşı kırıklarının rastlandığı gilçeden ibarettir. Mezolitin sonu ile ilk Neolit dönemi orta tabakası ile alt, Mezolit dönemi tabakası arasında beyaz bir tabaka yoktur.

Orta tabaka alt tabakaya göre yumuşak, kahverengiye çalan 0,2‑0,6 metre kalınlığındaki toprak katmanından oluşur.

Ana zağ kampında Taş dönemi kültür katmanları (alt ve orta) kampın esasen orta kısmında, onun kuzey duvarını oluşturan 30 numaralı kayanın güney dip kısmında, 1965 ve 1966 yıllarında kazılmış alanda ortaya çıkarılmıştır. Kampı çevreleyen kayaların yaklaşık M.Ö. VII-VI binyıllarda gerçekleşen yer değiştirmesi sonucu oluşan tehlikeli durum, kazı alanlarının her yerinde alt (Mezolit) kültür katmanına ulaşmayı engellemiştir.

Kazı alanındaki alt katman üst Paleolit'ten Mezolit'e geçiş ve Mezolit'in ilk evresine, orta katman ise esasen Mezolit ve Mezolit'ten Neolit geçiş evresine aittir. Burada alt ve orta katmanlar arasında boş bir tabakanın olmaması, onların oluşum dönemleri arasında uzun bir ara olmamasına işaret eder. Katmanların litolojik bileşimi ve rengi arasındaki fark muhtemelen doğal iklim değişikliğiyle ilgilidir. Bunu katmanın temel arkeolojik materyalleri – taş aletler ve fauna kalıntıları arasındaki yakınlık, benzerlik ve birbirini tamamlaması durumu da doğrulamaktadır.

Buluntular

Ana zağ'ın alt ve orta katmanlarının malzemelerinin benzerliği, dönemler arasındaki farkın kesin göstergesi olan örneklerin azlığı nedeniyle kampın Neolit dönemine ait buluntularının büyük kısmı Mezolit dönemi ürünleri içinde verilir.

Ana zağ'da yapılan arkeolojik kazılar burada üst Paleolit'in sonlarından ilk Mezolit dönemi başlarından başlayarak, tüm sonraki tarihsel aşamalarda da uzun ve ya kısa süreli yerleşim olduğunu göstermiştir. “Ana zağ”da arkeolojik kazılarla elde edilen malzemelerin ikibinden fazlası çakmak taşı, çay taşı ve az bir kısmı kemik ve başka malzemelerden yapılmış iş aletleri ve ayrıca başka amaçlı buluntulardan oluşmaktadır.

Sığınakta çaxmaq taşından hazırlanmış 600'den fazla küçük ölçülü (yüksekliği genellikle 1,5 – 3,0 cm; nadir durumlarda 5 cm arasında) çekirdek bulunmuştur.

Bunun dışında Ana Zağa sığınağında bulunan ocak yerinden analiz için kömür örnekleri de toplanmıştır.

2022 yılının ağustos ayında Mezolit döneminden de önceye ait olduğu belirlenen 5-6 yaşındaki çocuğun ayak kemiği bulunmuştur.