Güzelşeyh Kasrı ve Medresesi

Güzelşeyh Kasrı ya da Güzel Şeyh Kasrı, Altınakar'da bulunan bir kasırdır.

Tarihi

Arkeolog Eyüp Ay'ın 1905 yılında inşa edildiğini yazdığı yapının inşa tarihine dair bir belge tespit edilmemiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü bünyesinde faaliyet gösteren Müzeler ve Kazılar Dairesi Başkanlığına bağlı bir grup, Üçtepe Höyük'te yürüttüğü kazılar sırasında yaptıkları çevre gezisinde harap hâldeki yapıyla karşılaştı. Yapının tescili için yapılan yazışmalar sonucunda, Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 6 Haziran 1990'da gerçekleştirdiği toplantıda alınan 482 sayılı karar ile 2863 ve 3386 sayılı yasalar gereğince korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescillendi. Bu yazışmalarda, yapının bir han olarak kullanıldığı yazılmıştı. Mimarlık tarihçisi Meltem Tekin Bayram, 1898 tarihli bir belgede Şeyh Kasım Efendi'nin 40 yıl boyunca yapıyı medrese ve tekke olarak kullandığı ve kendisinin 1895'te öldüğünü göz önüne alarak yapının 1855'ten itibaren bu işlevlerde kullanıldığı ifade eder.

Yapının mülkiyeti ise Altınakar ailesine aitti.

Diyarbakır Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 28 Mart 2012 tarih ve 397 sayılı kararı ile 2. Grup olarak tescillendi.

Konumu ve mimarisi

Yapı, Diyarbakır ilinin Çınar ilçesindeki Altınakar köyüne bağlı Gelensu mezrasında, köy ve ovaya hâkim bir tepede bulunur. Günümüzde harap durumundaki yığma yapı, zemin ve birinci kat olmak üzere iki kattan oluşuyordu. 22,30 × 38,50 m ölçülerindeki dikdörtgen planlı zemin kat, doğu-batı doğrultusunda uzanıyordu. Bu katın doğu ve batı cephelerinde birer girişi vardı. Doğu girişi yıkılmış durumda iken batı girişi kısmen ayaktadır.

Girişlerin açıldığı doğu-batı doğrultusunda, 3,50 × 38,50 m ölçülerindeki dikdörtgen planlı bir koridor uzanıyordu. Bu bölümü örten beşik tonoz ile zemin arasındaki yükseklik 4,15-4,35 m arasındaydı. Koridorun uzun kenarlarında dikdörtgen planlı sekizer oda sıralanıyor ve bu odalara geçiş, yuvarlak kemerli aralıklarla sağlanıyordu. Kuzeydeki odaların kuzey, güneydeki odaların ise güney cephelerinde ikişer pencere vardı. Kabayonu bazalt ile örülmüş ve kerpiç bazlı sıvayla kaplı duvarların kalınlığı 95-100 cm arasında değişiyordu. Odalara açılan kapıların çevre, kemer ve üst kısımlarında doğu-batı doğrultusunda uzanan kuşak kısımlarında inceyonu kireç taşı kullanılmıştı. Katın zemini inceyonu bazalt kaplıydı. Batı yönündeki karşılıklı ilk ikişer odanın kapısı ve duvarları ayaktayken üçüncü odalar kısmen ayaktadır. Kalan kısmının neredeyse tamamı temel seviyesine kadar yıkılmış olup toprak altında kalmıştır. Batıdan sayıldığında kuzeydeki dördüncü odada konumlanan ve birinci kata erişimi sağlayan sarmal merdiven de yıkılmıştır. Bu merdivenin taşıyıcı duvarları inceyonu kireç taşı, basamakları ise inceyonu bazalttandı.

Zemin katın kuzeybatı köşesindeki 3,60 m × 7,50 m ölçülerindeki odanın bir duvarı ile tavanı tamamen, iki duvarı ise kısmen yıkılmıştır. Kapı kısmının ölçüleri içten 93 × 238 cm, dıştan 82 × 205 cm'dir. Odadaki iki pencereden ayakta kalan tek pencerenin ölçüleri içten 74 × 176 cm, dıştan 62 × 130 cm'dir. Buranın doğusundaki oda 3,70 m × 7,40 m ölçülerinde olup odanın iki duvarı ile tavanı kısmen yıkılmıştır. Oda kapısı içten 92 × 230 cm, dıştan ise 80 × 199 cm ölçülerindedir. Kuzey duvarındaki iki pencerenin ölçüleri içeriden 75 × 176 cm, dışarıdan ise 62 × 132 cm'dir. Bu odanın doğusundaki odanın üç duvarı, tavanı ve pencereleri tamamen yıkılmış olup giriş kısmı içten 94 × 226 cm, dıştan ise 82 × 200 cm ölçülerindedir.

Zemin katın güneybatı köşesinde konumlanan 3,65 × 7,35 m zemin ölçülerine sahip odanın bir duvarı kısmen yıkılmıştır. İçeriden 92 × 230 cm, dışarıdan 80 × 199 cm ölçülerindeki girişe sahip odanın güney duvarında iki büyük pencere ile bir tepe penceresi, batı duvarında iki tepe penceresi vardır. Güneydeki büyük pencereler içten 75 × 180 cm, dıştan 63 × 132 cm, tepe penceresi içten 52 × 64 cm, dıştan 19 × 47 cm ölçülerindedir. Batıdaki tepe pencereleri ise içeriden 50 × 64 cm, dışarıdan 16 × 46 cm ölçülerine sahiptir. Bu odanın doğurusunda konumlanan ve bir duvarının kısmen yıkıldığı oda, 3,65 × 7,35 m ölçülerindedir. Kapı ölçüleri içeriden 91 × 231 cm, dışarıdan 80 × 202 cm iken güney duvarındaki iki pencere içeriden 75 × 181 cm, dışarıdan 65 × 132 cm'dir. Kısmen ayakta kalan ve bu odanın doğusunda konumlanan odanın ise duvarları ve girişi tamamen yıkılmış durumdadır. 3,70 × 7,35 m zemin ölçülerine sahip odanın güney duvarında ayakta kalan tek pencere, içeriden 75 × 178 cm, dışarıdan ise 65 × 132 cm ölçülerindedir.

22,60 × 5,35 m zemin ölçülerine sahip dikdörtgen planlı birinci katın duvarları 60-80 cm arasında değişen kalınlıktadır. Sandık duvar tekniğiyle ve iki katmanlı olarak inşa edilen birinci kat duvarlarının dış yüzlerinde inceyonu kalker, iç kısımlarında moloz ve harç kullanılmıştır. Günümüzde katın tavanı ve mekânlara açılan kapıları tamamıyla, dış duvarlarının bir kısmı ile döşemesi ise büyük oranda yıkık durumdadır. Katın batı tarafında, kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı iki köşk odası bulunur. Kuzeybatı köşesindeki odanın zemin ölçüleri 4,00 × 7,75 m iken güneybatı köşesindeki odanın kısa kenarı 4,05 m olup uzun kenarı belirsizdir. Bu iki oda, doğu-batı doğrultusunda uzanan ve bunları ayıran bir alanla birbirinden ayrılır. Birinci kattaki mekânların yapı elemanlarının çoğunda kayıplar olsa da benzer ölçülere sahip pencere ve nişler bulunur.