Pir Huseyn Khanqah

Pir Huseyn Khanqah (Azerbaycan Türkçesi: Pir Hüseyn xanəgahı), aynı zamanda Pirsaat veya Pirsaatchay Khanqah (Azerbaycan Türkçesi: Pirsaatçay xanəgahı) ve Pir Huseyn Mavzolesi olarak da bilinir, 13.–14. yüzyıllara tarihlenen, Pirsaat Nehri'nin sol kıyısında, Qubalıbalaoğlan ve Navahı köylerinin yakınında, Hacıqabul Bölgesi, Azerbaycan'da, Bakü'nün yaklaşık 126 kilometre güneybatısında yer alan bir savunmalı Sufi hanğa ve türbe kompleksidir. 11. yüzyılda yaşamış Qalandari şeyhi Pir Huseyn ibn Ali'nin mezarı etrafında gelişmiş ve Şirvânşah Fariburz III (1225–1255) döneminde, Bakü ile Salyan arasındaki ortaçağ yollarının kesiştiği noktada inşa edilip vakıf edilmiştir.

Kompleks, İran'ın İlhanî geleneğine ait iç dekorasyonu ile en çok tanınır: 1266–67 tarihli anıtsal oyma sıva mihrap ve 1282–85 yıllarında Kaşan'da üretilen, duvarları ve şeyhin mezar odasının cenotafını kaplayan geniş bir ışıltılı çini programı. Çiniler 1907 ile 1913 yılları arasında binadan sökülmüş ve şu anda büyük ölçüde Saint Petersburg'daki Hermitage Müzesi'nde, daha küçük grupları ise Tiflis ve Bakü'de bulunmaktadır; mihrap 1960'larda çıkarılmış ve Bakü'deki Nizami Azerbaycan Edebiyatı Müzesi'nde sergilenmektedir. Hem oyma sıva hem de ışıltılı çini kaplamalı en eski tarihli İlhanî dönem anıtlarından biri olup, anıtsal oyma sıva mihrap koruyan en kuzeydeki yapı olarak bilinir.

Şeyh ve erken dönem kompleks

Sitenin kutsallığı, 11. yüzyılda vefat eden Qalandariyya şeyhi Sheikh al-Husayn ibn Ali, Pir Huseyn Rawanan olarak bilinen kişinin mezarından kaynaklanır; Azerbaycanlı akademisyenler ölüm tarihini 466/1074–75 olarak belirlemişlerdir. Mezarı bazen Qara Qoyunlu hükümdarı Pir Husayn Abu Sa'id'in mezarı olarak yanlış tanımlanmıştır.

Sitedeki en eski tarihli yazıt, daha sonra minareye eklenen 603/1203–04 tarihli bir taş levhadır ve mimar Shahzada Habibullah ibn Sheikh Hajji Muhammad'ı adlandırır. Kompleksin oluşumu yaklaşık 1203 ve 13. yüzyıl ortası arasında gerçekleşmiştir. En olası sıralama, şeyhin mezarı üzerine bir mezar yapısının ardından tanımlanamayan bir kişi için ikinci bir türbe, ardından bunların etrafına bir cami, antre, şeyhin mezarı, hizmet odaları ve ahırlar içeren daha büyük bir kapalı kompleksin düzenlenmesidir. Giriş portalındaki uzun yazıt, 641/1243–44 tarihli, hankânın Şirvanshah Fariburz III dönemi sırasında onun yetkilisi Sharaf al-Dawla wa'l-Din Hasan ibn Muhammad ibn Barwandi tarafından inşa edildiğini ve vakfını kurduğunu kaydeder. Kompleks, bu dönemin birkaç Sufi anıtından biri olarak, hükümdarın onayıyla hareket eden devlet görevlileri tarafından kendi himayesinin belgelenmesiyle öne çıkar.

Minare ayrı, daha sonraki bir projeydi. Yazıtları onu yaklaşık 654/1256–57 tarihli olarak belirler, yine Fariburz III'ü anımsatır ve ikinci mimar olarak Shams al-Din Muhammad ibn Abi al-Abbas'ı adlandırır, ardından muhtemelen taş işçileri atölyesinin başı olan Muhammad ibn Ibrahim'ın imzası yer alır.

İlhanlılar Döneminde Yeniden Dekorasyon

İki sonraki müdahale, iç mekâna İlhanlı karakteri kazandırdı. 665/1266–67'de caminin kıble duvarına orijinal mütevazı oyma taş nişenin üzerine büyük bir oyma sıva mihrâb yerleştirildi. Yaklaşık on yıl sonra, 681/1282 ile 684/1285 arasında, şeyhin mezar odası ve mezar taşı, muhtemelen caminin bazı bölümleri, parlak çinilerle kaplandı. Çini frizi, mezarın 684/1285'te Umar ibn Muhammad al-Shirzadi al-Qazvini tarafından "yeniden inşa" edildiğini kaydeder; onun nisbası, İran'daki Qazvin ile ailevi veya politik bağları olduğunu gösterir ve bu, ona Kaşan atölyelerinden siparişi güvence altına almasına yardımcı olmuş olabilir. Portaldaki başka bir yazıt, 800/1397–98 tarihli, o dönemde onarımları işaret eder.

Yeniden keşif, dağılım ve koruma

Harap olmuş alan, 1858'de Rus sayısalcı Ivan Bartolomeyev tarafından akademik dikkat çekildi; onun mektubu Bernhard Dorn'un Nisan 1861'de iki gün orada kalmasına ve tarihlendirilmiş yazıtlarını yayımlamasına yol açtı. 1907'de S. Ter-Avetissian binayı inceleyerek bir plan, taslaklar ve fotoğraflar üretti; bunlar yerinde kalan süslemelerin son kaydını oluşturur. Tüm seramik revak 1907 ile 1913 arasında kaldırıldı ve Saint Petersburg, Bakü ve Paris'teki satıcılar aracılığıyla dolaştı; Stieglitz Müzesi ve Moskova Asya Müzesi'nden parçalar sonunda Hermitage'te toplandı ve bir parça Victoria ve Albert Müzesi'nde tanımlandı. 1925'te alanı yayımlayan V. Sysoyev, yerinde olan dadoyu kaydetti ve yüksekliğinin tek ölçümünü verdi. Alan 1939–40 yıllarında kazıldı ve 1946'da Vera Kratchkovskaya, Leningrad ve Tbilisi'deki parçalardan faydalanarak, kendisi siteyi ziyaret etmemiş olsa da, karo programını yeniden inşa eden bir monografi yayımladı.

Anıt, Pirsaat Nehri üzerindeki Sovyet dönemi barajından kaynaklanan daha fazla hasar gördü. 1956–1965 yılları arasında bir restorasyon kampanyası yürütüldü ve alçı mihrab 1960'larda sökülerek Bakü'ye korunmak üzere götürüldü. Khanqah, ulusal öneme sahip bir mimari anıt olarak tescillenmiştir. Kompleks, 2010'lu yıllarda büyük bir koruma ve yeniden inşa sürecinden geçti; uzun süre Bakü'de tutulan portal yazıtı yeniden inşa edilen yapıya takıldı ve Hermitage'te bulunan karo fotoğrafları, cami girişinin etrafına gerçek boyutta monte edildi.