Shusha Cave camp

Şuşa mağara kampı — Şuşadaki tarihi eserler arasında kendine layık bir yer olan Taş döneme ait Şuşa mağarası şehrin yakınında, I Zarıslı (Daşaltı) çayının vadisinde deniz seviyesinden 1400 metre yükseklikte yer alır. Taş döneminde yaşamış insanların yerleşimi. Şuşa şehrinden güneyde, Daşaltı çayının sol kıyısında bulunur. 1971 yılının temmuz ayında M. M. Hüseynovun liderliğinde Mil‑Karabakh arkeolojik ekspedisyonu Karabağın dağlık bölgelerinde paleolit kamp alanlarını ortaya çıkarmak amacıyla keşif çalışmaları yapmıştır.

Bu mağaranın uzunluğu 120 metre, eni 20 metreye kadardır. Şuşa mağarasının ağzında orta çağlara ait taşdan kalın istihkamlar, kale duvarlarının kalıntıları vardır. Arkeolojik kazılar sırasında buradan Paleolit’e ait iki adet kaba çapaç, Mezolit’e ait mikrolit bıçaklar ve benzeri bulunmuştur. Oradaki karışık topraktan ise milattan önce V–IV binliklere ait Enolit kil çanak örnekleri, Tunç ve Demir çağlarına ve orta çağlara ait taş ürünlerinin kırıkları tespit edilmiştir.

Arkeolojik kazılar

Yapılan arkeolojik keşif çalışmaları sırasında Taş döneme ait Şuşa mağara kampı kaydedilmiştir. Şuşa mağara kampında yapılan keşif kazı çalışmaları sırasında Paleolit dönemine ait 4 adet taş ürün bulunmuştur. Arkeolojik kazılar sırasında buradan Paleolit’e ait iki adet kaba çapaç, Mezolit’e ait mikrolit bıçaklar ve benzeri bulunmuştur. Oradaki karışık topraktan ise milattan önce V–IV binliklere ait Enolit kil çanak örnekleri, Tunç ve Demir çağlarına ve orta çağlara ait taş ürünlerinin kırıkları tespit edilmiştir.

Şuşa mağarasında milattan önce III–II binyıllara ait eşyalar bulunmuştur ki, bu eşyalar bakır kalay, arsenik eklenerek oluşmuştur. Antik ve Orta Tunç Çağına ait olan iş aletleri, silah ve süs eşyaları aynı şekilde I Kültəpədə, Babadərviş'teki eşyalara benziyordu. Şuşa mağarasındaki eşyalar üzerinde güzel el işleri vardı ki, bu resimleri "adımlayan mühürler" ya da "oyulmuş kilit yerleri" adlandırıyorlardı. Bütün bunlar ise eski Şuşa sakinlerinde bilincin gelişimini, sanatın ve kültürün ilerlemesini gösteren faktörlerdi. Ağdam'ın Üzərliktəpə adlı bölgesindeki eşyalar üzerindeki resimlerle Şuşa mağarasındaki eşyalar arasında tamamen bir uyum vardır. Aynı zamanda Şuşa mağarasındaki eşyalara bütün Quruçay ve Köndələnçay arasındaki bölgelerde de rastlanmıştır. Bölgede milattan önceye ait eşyalar bulunmuştur ki, bu eşyalar demir çağına aitti. Böylece, yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkmaktadır ki, güzel Karabağımız cennet yaylası, Oğuz-Türk diyarımız olan bereketli, bin bir nimetli Şuşa dünyanın ilk insanların yaşadığı bölgelerden biri olmuştur.

Bilimsel araştırma çalışmaları

Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi çalışanları M. M. Hüseynov'un liderliğinde 1971 yılından başlayarak Şuşa bölgesindeki mağaralarda bilimsel araştırma çalışmalarına başlamışlardır. Mağaralarda çalışma yapmak hem zor, hem de tehlikeliydi. Çünkü atalarımızın yaşam yeri olmuş mağaralarımız yüz yıllar boyunca insan ayağı değmemiş taşlı-kesikli bir çöl haline gelmişti. Uzun süre Şuşa mağarasının sırrı insanlardan gizli kalmıştı. Bazıları mağaranın uçsuz bucaksız olduğunu, diğerleri ise buranın kutsal bir yer olduğunu söylüyorlardı. Mil-Karabağ ekspedisyonu 1971 yılının temmuzunda Cıdır düzündeki Zarışlı (Daşaltı) çayının derelerinden çalışmaya başlamıştı. O mağara "Şuşa mağarası" deniz seviyesinden 1400 metre yükseklikte bulunuyordu. "Şuşa mağarası"nın girişinde çok sayıda taş birikmişti. Bu da onu söylemeye imkan verir ki, eski insanlar komşu kabilelerin saldırılarından korunmak için mağaraya girip o taşlarla kendilerini savunmuşlardır. İlgi çekici yönlerden biri de, mağaranın kenarında içme suyu da bulunmuştu. Şuşa mağarasının uzunluğu 120 metre, eni 20 metre idi. Mağaranın başlangıcında antik ve orta çağlara ait kalın taş yapılar, kale ve bina duvarlarının kalıntıları vardı.

Şuşada yapılan arkeoloji kazı araştırma çalışmaları sonucunda mağaranın içinde 2 metre derinlikten Paleolit (eski taş) dönemine ait 2 adet kaba taş alet ortaya çıkarılmıştır. Bu aletlerden biri Şuşa müzesine verilmiş, ikincisi ise Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi'nin "Taş çağı" bölümünde saklanmaktadır. Bunun yanı sıra, Şuşa mağarasındaki kazı çalışmaları sonucunda burada bizim öncesinde V–IV binyıllara ait toprak ve kil karışığından hazırlanmış çömlek ürünleri, enolit, bronz ve demir dönemlerine ait taş ürün kırıkları, mezolit dönemine ait mikrolit bıçaklar ortaya çıkarılmıştır. Mağarada bulunan iş araçlarının zengin bir tarihe sahip olduğu kanıtlanmıştır. Şuşa mağarasında bulunan maddi kültür kalıntıları Azıx mağarasının ve Kuruçay vadisinde ortaya çıkan daha eski kültürün devamıydı. Burada bulunan aletlerle Azıx mağarasındaki kaba taş aletler arasında bir uyum, benzerlik vardır. 240 metrekarelik Şuşa mağarasında modern insan ataları uzun yıllar boyunca yaşamışlardır. Paleolit'in erken ve orta dönemlerinde Azerbaycan topraklarında insanlar kolektif emeğe dayanmış ve küçük gruplar halinde yaşamışlardır. Onların temel uğraşı toplayıcılık ve avcılıktı. Şuşa mağarasında üst paleolit'e ait çakmak taşından bıçakvari levhalar ve ayrıca kesiciler bulunmuştur. Dağlık Karabağ bölgesinde bakır yatakları olduğu için atalarımızın hazırladığı aletlerin çoğu bakırdan idi. Burada metal ürünler — bıçaklar, iğneler, ok uçları bulunmuştur. Bu aletler dövme yöntemiyle yapılmıştır. Şuşa mağarasında hafifçe cilalanmış, süslemelerle bezenmiş kaba ve taş çömleklere de rastlanmıştır. Çömleklerin renkli boyalarla süslenmesi Azerbaycan'da enolit döneminin başladığını kanıtlamaktaydı. Aynı zamanda çömleklere süsleme yapılması Azerbaycan'ın Yakın Doğu ülkeleriyle ekonomik‑kültürel ilişkileri olduğunu da göstermekteydi. Şuşada bulunan mikrolit aletlerden bıçaklara, iğnelere Gobustan'da da rastlamak mümkündü. Bu aletler taş döneminin firuz aşamasına aittir.