Abat-Baitak

Abat-Baitaq — ziroat, Gʻarbiy Qozogʻistondagi dini-jarima majmuasi. Shuningdek, Qozogʻistonning Aqtöbe viloyati, Qobda tumanining Taldysay qishlogʻidan 12 kilometr joylashgan shu ziroat hududidagi kesene.

Taʼrifi

Ziroat sathli – rejalashtirilgan va tasviriy sanʼat qarori bilan ajralib turuvchi turli memorial qurilishlardan iborat. Ziroatning oʻrtasida 9,52×9,8 m hajmdagi, ikki qismdan iborat 11‑burchakli dagʻra va konus shaklidagi kupolga ega Abat‑Baitaq kesene joylashgan. Kesene kuygan gʻishtdan qurilgan. Ichki qoplangan qavatlarda qattiq gʻisht ishlatilgan. Kesene yaqinida XVIII asrda Abat‑Baitaq kesenesiga oʻxshash, yoriqsiz kuygan gʻishtdan qurilgan boshqa kesene joylashgan. Xalq orasida uni «Qiz molasi» yoki «Aulie Qiz» deb atashadi.

Kesenedan gʻarbga qarab qashauli stealli toshlar bilan bezatilgan, XVIII‑XX asrlarga oid 200 ta qulpitast joylashgan. Qulpitastlar kompozitsion va bezak yechimlarining turli xiligi bilan ajralib turadi. Shu bilan birga 1848 yilda qurilgan qulpitast qashau ustaligi bilan hayratda qoldiradi. Baʼzi hajmdagi – bezak elementlar daraxt oʻymasi usuli bilan yaratilgan. 1893 yilda mashhur qumdaoyt bloklaridan oʻyib qurilgan qulpitast kam uchraydigan turga kiradi. Abat‑Baitaq yodgorligida arabcha grafik qulpitast yozuvi va tamga oʻyib yozilgan.

Tadqiqot va himoya

Abat‑Baitaq kesene haqida birinchi marta XVIII asrda podporuchiya va muhandis Rigelʼman aytgan. Uning maʼlumotlarida va tarixchi P.I. Rychkovning maʼlumotlarida kesene «Baitan» deb atalgan. Toʻliq shaklda yodgorlik Y.Ya. Polferovning Orynob ilmiy arxiv komissiyasi aʼzolari va olim Joseph Castagne tomonidan tasvirlangan.

Keyingi davrda yodgorlik bir marotaba buzilib, ilmiy tadqiqotlar uchun doimiy yoʻqolgan holatda qoldi. Faqat 1980-yillarning boshida Qozogʻiston Madaniyat vazirligining ekspeditsiyasi doirasida arxeolog Serik Ajigaliev amalda uni yana ochdi.

1982-yili qabri davlat ahamiyatiga ega tarix va madaniyat yodgorliklari roʻyxatiga kiritildi va davlat uni oʻz himoyasiga oldi.

Tadqiqotlardan soʻng Abat-Baytaq kaseyesini qayta tiklash ishlari boshlandi. Buning uchun “Madaniy meros” dasturi boʻyicha davlat byudjetidan 30 million tengga va gʻishtni qizdirish pechini qurish uchun mahalliy byudjetdan 3,5 million teng ajratildi. Kaseyeni toʻliq tiklash uchun ustalarga 32 ming gʻisht belgilash kerak boʻldi.