Abiderde Türbesi

Abi‑Dərdə türbəsi — Oʻzbekiston Respublikasining janub‑sharq hududining taniqli ziyoratgohlaridan biri. Abi‑Dərdə Yardımlı rayonining Ləzran va Ərsilə qishloqlari orasida, Ərsilə qishlogʻiga tegishli ochiq hududda joylashgan. Türba Abuzərə, Abudərzə, Abidərzə, Abazərdə, Abuzərə va Abidərdə nomlari bilan tanilgan. Mahalliy aholilar esa türbani koʻproq Abi‑Dərdə (Abidərdə) deb atashadi.

Arxitektura xususiyatlari

Abi‑Dərdə türbəsi doira shaklidagi boʻlib, pishgan gʻisht bilan qurilgan va gʻumbaz bilan qoplangan. Türbaning orqasida tekis yerda tuproq ichida botgan eski qabriston ham mavjud. Türbaning ichidagi maqbaraning bosh tomonida yarim sinib qolgan tosh ustida butun boʻlmagan arab grafikalari yozuvi oʻymalangan.

Tarixi

Türbada kitob yoʻqligi sababli u yerda yotgan shaxsning kimligi va türbani qurilish sanasi haqida aniq fikr aytish qiyin. Saʼidəli Kazımbəyoğlu Abi‑Dərdə türbasida yotgan shaxs Muhammad paygʻambarning eng yaqin odamlaridan biri ekanligini qayd etgan. U, türba haqida maʼlumot berayotib, yozgan: "Paygʻambarlarning oxirgisi Hazrati Muhammadning toʻrt yuz yetti nafarlik noboʻv va mashhur sahobalaridan biri ham Abudərdə nomli muqaddas ruhli shaxsdir. Uning dafn qilingan maqbarasi Ucarud mahallasining Ərsilə qishlogʻida (hozirgi Yardımlı rayonining hududi) joylashgan. Hozirgi davlatning yuksak martabali odamlar bu joyning nomini oʻzgartirib Üçtuği‑Sefidəşt deb atashgan (asar 1869‑yilda yozilgan). U, atrofda yashovchi aholining bu muqaddas maqbaraga juda katta ishonchi bor". Tarix boʻyicha falsafa doktori Mirnağı Nəzərlining fikriga koʻra, türbada dafn qilingan shaxs Toʻrtinchi rəşidi xalifasi va Birinchi imomimiz Hazrati Ali ibn Abu Talibning sahobalaridan biri boʻlgan Abu Dərdaildir. Xalq shoiri Sabir Rüstəmxanlı "Ömür kitobi"da türbani Abidərzə deb koʻrsatib, mutaxassislar uni harufi muridlaridan (XIV–XV asrlarda tarqalgan taʼlim) biriga tegishli deb yozadi". Tadqiqotchi‑jurnalist Gülməmməd Məmmədzadə abidənin X–XI asrlarda yashagan Erdəbilning eng katta sufi mutafakkiri, tariqat sheykhi, Oʻzbekiston faylasufi va sayyohi Abu Zürə Abdülvahab ibn Muhammad ibn‑Eyubiyaga tegishli ekanligini aytgan.

Abi-Dərdə türbəsində dəfn olunanaın kimliyi məlum olmasa da, oradakı məzarın ziyarət edildiyinə əsaslanıb onun üləma, kəramət sahibi və ya müqəddəs şəxsə mənjub olduğunu söyləmək olar. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında türbə Abidərdə adı ilə tarixi abidə kimi qeyd olunmuş və XIV–XV əsrlərə aid olduğu ehtimal edilir. 2008-ci ilin yayında Yardımlı rayonu ərazisində arxeoloji tədqiqatlar zamanı ekspedisiya üzvləri Abi-Dərdə türbəsini XIII–XIV əsrlərə aid etmişlər.

Tiklanishi va himoyasi

Türbə ilkin formasi saqlanib, 1985 va 2000‑yillarda taʼmir qilingan. Yordamli shahar sakini Hacı Sabir İsmayılovning shaxsiy mablagʻlari hisobiga 2011‑yilda ziyoratgohning yonida dam olish xonasi va 17 metr uzunlikda masjid qurilgan. Abi‑Dərdə eng koʻp ziyorat qilinadigan piroʻlarimizdan biridir, bu yerga turli joylardan odamlar ziyoratga keladi. Abi‑Dərdə türbasi 4471 invertar soni bilan XIV asrga tegishli mahalliy ahamiyatli meʼmoriy obida sifatida davlat roʻyxatiga olingan va muhofaza qilinadi.