Acemhöyük

Acemhöyük Turkiyada joylashgan arxeologik joy. Bu tepe Merkez tumani, Aksaray viloyatidagi Yeşilova qishlogʻi yaqinida joylashgan. Bronza davri nomi ehtimol Purušḫanda/Purušḫattum yoki Ullama boʻlgan. Joy Erta bronza davrida Anatoliya savdo tarmogʻi qismi sifatida, Oʻrta bronza davrida esa Assuriya savdo tarmogʻi ichida koloniya sifatida muhim boʻlgan, Karum nomli savdo posti bilan.

Joylashuvi

Acemhöyük Aksaraydan 18 km shimoli‑gʻarbda, Tuz koʻli janubi‑sharqiy qirgʻogʻi boʻylab, Uluirmak yoki Melendiz daryosi boʻylab unumdor tekislikda joylashgan. Qoldiqlar Kültepe kabi ikki qismga boʻlinadi: togʻ ustida joylashgan, sharq‑gʻarb boʻylab 700 m, shimol‑janub boʻylab 600 m oʻlchamdagi aholi joyi va pastki shahar, u qisman zamonaviy Yeşilova qishlogʻi bilan qoplanadi. Nimet Özgücga koʻra, pastki shahar hajmi ham shunga oʻxshash. Eng baland nuqta, qalʼa, atrofdagi yer yuzasidan 20 metr balandda joylashgan va hozirda sariq loy gʻishtlari yaltirashi sababli Sarikaya (sariq qoy) deb ataladi. Tepe zamonaviy qishlogʻi janubida joylashgan va uning markazida (yoki boʻlgan) zamonaviy qabriston bor. Joost Blasweiler (2019) Acemhöyükni koʻplab gilamli matnlarda maʼlum boʻlgan Purushanda shahri joyi deb ishonchli dalillar bilan taqdim etadi.

Acemhöyük toʻliq Eski Assuriya savdo tarmogʻi aʼzosi boʻlgan boʻlsa, Konya‑Karahöyük, Konya shahriga yaqin gʻarbda joylashgan katta aholi joyi, oʻsha tarmoqning gʻarbiy chegaralarida boʻlgan koʻrinadi. Blasweiler (2018) ga koʻra, Assuriya karvonlari ehtimol Karahöyükga muntazam ravishda yetib bormagan.

Tarixi

Yaqinda olib borilgan qazilmalarda shahar Assuriya savdo koloniyalari davridan oldin ham uzoq tarixga ega ekanligi koʻrsatildi. Tepe Nimet Özgüç va Aliye Öztan tomonidan 1962‑2019 yillarda qazildi.

Erta bronza

"Erta bronza davri aholi joyining arxitektura ketma‑ketligi tepening janubiy yamali qismida qayd etildi. Hozirgi tadqiqot holatiga koʻra, tepening bir necha Erta bronza davri qatlamlari (XII‑IV darajalar) mavjud, bu qatlamlar Erta bronza davri II (mil. avv. 2700‑2450) dan Erta bronza davri III (mil. avv. 2450‑2000) oxirigacha, Anatoliya 3‑milliard milodiy xronologiyasiga mos keladi."

III qatlam karum davriga tegishli boʻlib, aholi yashashining gullab-yashnashining choʻqqisini ifodalaydi, lekin u yongʻin natijasida katta darajada vayron boʻlgan. Ushbu yongʻinning sababi aniqlab boʻlmaydi. Togʻ ustidagi aholi bu hodisadan keyin toʻxtab qolgan, keyinchalik esa hellenistik yoki rim davrida qayta joylashgan.

II qatlamda yogʻoch va loy gʻishtidan qurilgan uylar III qatlam qoldiqlarida shoshilinch qurilgan.

I qatlam asosan yuzaga yaqinligi tufayli vayron boʻlgan.

Assuriya savdo tarmogʻi

Oʻrta bronza I (mil. avv. 2000-1820) davrida Assuriya xalqlari Mesopotamiya va Anatoliya oʻrtasidagi savdoni egalladi. Ushbu davr koʻpincha “Karum davri” deb ataladi, chunki Assuriya “karum” deb ataluvchi shahar-davlatlarga yaqin savdo postlarini tashkil etdi. Bu savdo erta Oʻrta bronza IIA davrigacha davom etdi, lekin mil. avv. 1750 yildan keyin, Yuqori Mesopotamiya Qirolligi Shamshi‑Adad I va Babilon Hammurabi kabi buyuk hukmdorlar vafot etganda, zaiflashdi.

Sarıkaya saroyi

Oʻrta bronza IIA davrida qalʼa ustida saroy binosi qurildi. Saroyning gʻarbiy qismi keyingi joylashuvlar va zamonaviy faoliyat natijasida toʻliq vayron boʻlgan. 1,5‑2 metr qalin devorlar baʼzi joylarda 3,8 metr balandlikda hali ham koʻrinadi. Saroyda taxminan 50 xona boʻlgan (aniq soni keyingi vayronlanish tufayli noaniq). Shimoliy, sharqiy va gʻarbiy tomonlar marmar asoslar va yogʻoch ustunlardan iborat portik bilan oʻralgan. Binoning yer qavati ombor sifatida ishlatilgan. Barcha xonalarda loy boʻlaklari topildi. Kültepedagidek, rasmiylar xonalari yuqori qavatda boʻlgan deb taxmin qilinadi.

2016‑yilda bu joyda va Kültepe‑dagi saroyda ishlatilgan yogʻochga karbon‑datatsiya va dendrologiya asosida olib borilgan yangi tadqiqotlar Sarıkaya saroyining Acemhöyükdagi asosiy qurilishi uchun yogʻoch kesilgan sanalarni MBA xronologiyasida RY730‑731 ga joylashtiradi. RY732 1793–1784 mil. avv. (68,2 % hpd; 95,4 % hpd 1797–1781 mil. avv.) ga teng. Ushbu tadqiqot oʻrtacha yoki past‑oʻrtacha xronologiyalar bu yangi maʼlumotlarga mos keladigan yagona qolgan xronologiyalar ekanligini koʻrsatadi.