Akyrtas

Akyrtas — Jambyl viloyatining Turar Rysqolov tumanida joylashgan saroy kompleksi. VIII-IX asrlarda qurilgan. Akyrtas soʻnggi 130 yil davomida tadqiq etilib kelmoqda. Taraz shahrining sharqida 40 km joyda, Aqsholaq temiryoʻl stansiyasidan 6 km janubda joylashgan. Hozirgi paytda u yerda arkeologik ishlar olib borilmoqda.

Qurilish materiallari tas va shakli malga shox saladigan aḳırtaṣga oʻxshash boʻlishi sababli Aḳırtaṣ deb atalgan. U alıstın koʻrinib turishi uchun togʻning ustiga toʻrtburchakli loyihada qurilgan. Hozirgi kunda devorlarining saqlangan silindrlari 160,146 va 140 m atrofida. Devorlarining qalinligi 40×70×70 (80) sm. Katta tas bloklardan qilingan. Qorongʻning 4 ta darvozi bor, biri shimoliyda, uchta janubiyda. Turkiy uylar ichki aulaning atrofiga toʻplangan xizmat koʻrsatadigan va xojalik uchun zarur boʻlgan xonalar majmuasidan iborat. Aulaning oxirgi qirgʻogʻida (janubiy darvoza yonidagi Aḳırtaṣ egasining yotoq va mehmonxona joylashgan. Shimoliy darvoza yonidagi uylar xizmat qiluvchi odamlar va qoʻriqchilarga, bitta boʻlim otqoʻrgʻonga moʻljallangan. Suv ombori bor markaziy aul, qorongʻ harbiylar maydoni, farmonlar eʼlon qilinadigan maxsus joy yoki diniy marosimlar, ijro etiladigan joy boʻlgan. P. I. Lerk Aḳırtaṣ qurilmagan budda ibodatxonasi deb aytadi, akademik V. V. Bartold nestoriya ibodatxonasi degan taxminni bildiradi. Arxeolog T. K. Basenovning yozuviga koʻra Aḳırtaṣ qurilmagan katta bek saroyining ildizi. 1996‑yil tadqiqotlari davomida Qozogʻiston va Fransiya olimlari Aḳırtaṣ 8‑11‑asrga tegishli Kervan saroyining joyi boʻlishi mumkin degan xulosaga kelishdi. Chunki, qurilish loyihasi Iroq va Suriya oʻrtasidagi oʻrta asr qurilishlariga oʻxshash. Aḳırtaṣ 8‑asrning 2‑yarmi, yaʼni 751 mil. avv. qarluq va arab qoʻshinlari Atlah yaqinida Xitoy qoʻshinlarini talqanday, ikki davlat oʻrtasida tinch munosabat oʻrnatilganida qurila boshlagan boʻlishi mumkin. Ammo, qurilish nomaʼlum sabablarga koʻra toʻxtab qolgan. Arab maʼlumotlarida (Ibn Xordadbex, Ibn Kudad) Ulugʻ Jiyob yoʻlining boʻylab joylashgan Kasribas shu Aḳırtaṣ boʻlishi mumkin.