Almaty Botanical Garden

Almaty Botanical Garden (Kazakh: Алматы ботаникалық бағы) Almatining asosiy botanika bogʻidir, Qozogʻiston.

Taʼlim va fan vazirligi Ilm-fan qoʻmitasining Respublikaviy "Botanika va fitointroduksiya instituti"ga tegishli boʻlib, 1932‑yilda 108 gektar maydonda tashkil etilgan. 1967‑yilda u tadqiqot muassasasi maqomiga ega boʻldi. 2006‑yilda Botanika bogʻi "Qozogʻiston Respublikasi Maxsus Himoyalangan Tabiiy Hududlari" roʻyxatiga kiritildi, bu esa bogʻ yerini qurilish uchun yanada sotishni toʻxtatish imkonini berdi.

Tarixi

1932‑yil 14‑martda SSSR Akademiyasi fanlari presidiumi botanika va zoologiya boʻlimlari bilan birga SSSR Akademiyasi fanlari Qozogʻiston bazasini tashkil etish va botanika bogʻini yaratish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.

1933‑yil 15‑dekabrda presidium Qozogʻiston bazasining tuzilishini tasdiqladi, unda botanika boʻlimi botanika bogʻini ham oʻz ichiga olgan.

1943‑yilda SSSR Akademiyasi fanlari Qozogʻiston boʻlimining Tuproq‑Botanika instituti tuproq va botanika boʻlimlari asosida tashkil etildi.

1945‑yilda Tuproq‑Botanika instituti Tuproq ilmiy instituti va Botanika instituti sifatida boʻlinib chiqdi.

1946‑yil 5‑oktabrda Qozogʻiston SSR akademiyasi fanlari presidiumining qarori bilan botanika bogʻi mustaqil milliy ahamiyatga ega tadqiqot muassasasi sifatida Qozogʻiston SSR akademiyasi fanlari presidiumiga toʻgʻridan‑toʻgʻri boʻysunadigan Respublika Botanika bogʻi instituti deb qayta tashkil etildi.

1953‑yil 21‑sentabrda Qozogʻiston SSR akademiyasi fanlari presidiumining farmoni bilan "Davlat Respublikaviy Botanika bogʻi" "Alma‑Ata Botanika bogʻi" nomiga oʻzgartirildi.

1963‑yilda, Qozogʻiston SSR Fanlar Akademiyasi Prezydiumining 22 mart 1963‑yildagi farmoni bilan “Alma‑Ata botanika bogʻi” Botanik instituti tarkibiga qoʻshildi.

1965‑yilda, Qozogʻiston SSR Fanlar Akademiyasi umumiy yigʻilishining 27 yanvar 1965‑yildagi farmoni bilan “Alma‑Ata botanika bogʻi” asosida “Asosiy botanika bogʻi” mustaqil ilmiy‑tadqiqot instituti tashkil etildi.

1995‑yilda, Qozogʻiston Milliy Fanlar Akademiyasi Prezydiumining 5 may 1995‑yildagi qarori bilan Botanik instituti “va Asosiy Botanika Bogʻlari Tadqiqot Instituti” Qozogʻiston Fanlar Akademiyasi Botanik instituti va Fitointroduksiya instituti bilan birlashtirildi. Hozirda Botanik va Fitointroduksiya instituti Qozogʻiston Respublikasi Ekologiya, Geologiya va Tabiiy Resurslar Vazirligi, Oʻrmon‑baho va Yovvoyi tabiat qoʻmitasining nazorati ostida.

Yoʻq qilish tahdidi

Sovet Ittifoqi qulaganidan soʻng, shahar elit mahallasida joylashgan Almatı botanika bogʻining hududi katta biznes‑rivojlantiruvchilarga qiziqarli boʻldi. Bogʻning davlat yerini erkin egallash maqsadida, uning hududi respublikaviy mulkdorlikdan (jurisdiktsiyadan) shahar hokimiyatining (akimat) munitsipal jurisdiktsiyasiga oʻtkazildi. 2000‑yillarning boshlarida, hudud munitsipal mulkka oʻtganidan keyin, Almatı botanika bogʻi yoʻq qilish qirgʻogʻida edi. Yangi egalar (shahar akimati) ruxsati bilan bir necha gektar yer alienatsiya qilindi. Botanik bogʻning butun hududini elit dam olish shahar, koʻngilochar markaz, turar‑joy majmuasi qurish hamda Baizakov va Manas koʻchalari magistrallarini oʻtkazish rejalashtirilgan edi. Ammo 2006‑yildan boshlab, Almatı botanika bogʻining hududi “Milliy ahamiyatga ega maxsus himoyalangan tabiiy hududlar” roʻyxatiga rasmiy kiritilishi va respublikaviy mulkka qaytarilishi sababli, hududni sotish va rivojlantirish imkonsiz boʻldi. Shunga qaramay, bogʻ hududini egallash urinishlari toʻxtamadi.

2015‑yilda oligarx‑developer Serzhan Zhumashev Botanik bogʻiga qiziqish bildirdi, u “Asosiy Botanik Bogʻni Rivojlantirish Jamgʻarmasi” orqali bogʻni qayta tiklashni homiylik qilishni va Al‑Farabi koʻchasining yonida sanʼat muzeyini qurishni taklif etdi.

2018‑yilda yana bir tadbirkor‑oligarx Bulat Utemuratov botanik bogʻiga qiziqish bildirdi va “B. Utemuratov Fondi” orqali bogʻni qayta tiklashni maqsad qildi. Xuddi shu paytda shahar akimati botanik bogʻni yana kommunal mulkga qaytarishni rejalashtirayotganini bildirdi.

Joylashuvi

Bogʻ Almatining janubiy qismida, dengiz sathidan 856–906 metr balandlikda joylashgan. Hozirgi paytda uning maydoni 103,6 gektarni tashkil etadi.

Maydon

1932‑yilda tashkil topganida bogʻning maydoni 108 gektar edi. 2006‑yilda bu 104 gektarga teng edi. Hozirda esa 103,6 gektarni tashkil etadi. 2006‑yildan keyin, himoyalangan hudud maqomini saqlab qolganiga qaramay, bogʻ hududining bir qismi nomaʼlum usulda ajratildi.

Ekspozitsiya

1982‑yil holatiga koʻra, ekspozitsiyalar (Qozogʻiston flora, SSSRning Yevropa qismi, Sibir va Sharqiy Uzoq Sharq, Qrim va Kavkaz, Shimoliy Amerika, Sharqiy Osiyo) botaniko‑geografik tamoyilga asoslanib joylashtirilgan, oʻsimliklar esa park‑landshaft tamoyiliga muvofiq joylashtirilgan. Kollektsiyada 7 mingdan ortiq oʻsimlik turlari, navlari va shakllari, jumladan Qozogʻiston flora – 375, SSSRning xorijiy oʻsimliklari – 453, xorijiy – 872 mavjud edi.