Amisus

Amisos (ʼΑμισός) hozirgi turk shahri Samsunning qadimgi nomi boʻlib (ςʼ ʼΑμισόν sʼ Amison, nemischa ʼnach Amisosʼ yoki ʼin Amisosʼ, undan yunoncha Σαμψούντα Sampsounda) Qora dengizning janubiy sohilida joylashgan. Shahar oʻzining gullab-yashnagan davrini Mithridates VI. Eupator hukmronligi davrida, 1‑asr mil. avv.da boshdan kechirdi. Ushbu davrda u Pontos qirolligida tanga ishlab chiqaruvchi eng muhim markazlardan biri hamda Kichik Osiyoda terrakotta haykallarining ishlab chiqaruvchisi boʻlgan.

Geografiya

Qadimgi Amisos shahri hozirgi Samsunning Baruthane tumani ichida, Halys va Iris daryolari oʻrtasidagi daryo boʻyinlarida joylashgan deb taxmin qilinadi. Yerleşim dastlab Toraman tepasida, balandligi taxminan 165 m, uzunligi 2,5 km boʻlgan joyda paydo boʻlgan. Shahar gʻarb va sharqqa qarab kengaygan. Tepada qalʼa va yuqori shahar joylashgan. U yerda xodimlar, ruhoniylar va boylar yashagan deb taxmin qilinadi. Qora dengiz sohiliga qarab pastki shahar joylashgan, bu yerda iqtisodiy hayot kechgan va Agora joylashgan deb hisoblanadi. Rivoyatlar toʻla koʻchalardan, ibodatxonalardan, jamoat maydonlaridan va binolardan gapiradi. Shahar tashqarisida port va nekropol joylashgan. Nekropoldan yer, tosh va qoya qabrlari saqlanib qolgan. Aholi shaharni devorlar bilan mustahkamlashgan. Bir tadqiqotga koʻra, bu devor 44 gektar maydonni qamrab olgan. Vaqt oʻtishi bilan shahar bir necha marta vayron boʻlgan va qayta qurilgan. Hozirda devorning bir necha qoldiqlari qolgan.

Shahar dengiz va daryolar tabiiiy toʻsiqlari bilan himoyalangan. Hozirgi Samsun shahri, Amisos ehtimol joylashgan hudud, gʻarbda Kürtun Çayı, sharqda Mert Irmaği bilan chegaralangan. Ikki kichik daryo, Baruthane Deresi va Karanlık Dere, Toroman Tepe togʻlaridagi vodiylardan oqadi. Ikkala daryo botqoqlik qazib olish uchun hozirgi kunda ham mos keladi. Oʻsha davrda unumdor daryo vodiylari shaharni taʼminlagan va savdo tovarlarining bir qismi, shuningdek yaqin grafit, mis va rux konlari bilan hamkorlik qilgan.

Sinope va Trapezunt orasidagi yagona qoʻnish nuqtasi sifatida Amisosdan Qora dengiz boʻylab Qrim va Bosforga faol savdo oqimi boʻlgan. Topilgan va taqqoslangan kulolchilik asarlari orqali bu hudud erta bronza davrida sharqiy Egey dengizi orollariga, Shimoliy Gretsiyaga hamda hozirgi Bolgariya va Ruminiya hududlariga aloqalar oʻrnatganligi isbotlangan. Topilmalar Amisos yer va dengiz yoʻllarini savdosi uchun birdek ishlatganini koʻrsatadi.

Qora dengizga parallel ravishda Pontik Alp togʻlari joylashgan boʻlib, ichki hududga kirishni qiyinlashtiradi. Amisosning janubida alp togʻlari uzluksizlik va balandlikdan yoʻqoladi, bu esa unumdor ichki hududga yoʻllar ochadi. Arxeologik topilmalar Amisosdan Mesopotamiya tomon Pontik Alp orqali yoʻl borligini, baʼzan “Bagʻdat yoʻli” deb ataladigan qadimiy savdo yoʻlining bir qismi ekanligini koʻrsatadi. Amisosdan ichki hududdagi Amaseia, Cabeira, Eupatoria, Phazemon, Comana, Zela, Sebasteia va Sebastopolis shaharlariga yoʻllar olib borilgan.

Amisos geografik jihatdan Qora dengizning janubidagi eng iqtisodiy muvaffaqiyatli shaharlaridan biri boʻlish uchun barcha shartlarga ega edi.

Iqtisod

Iqtisodning asosiy turtki kuchlari Amisos atrofidagi unumdor yer va dengizga yaqinlik edi. Amisosning qabri topilmalaridan 4‑asr mil. avv./3‑asr mil. avv. boshida katta iqtisodiy faoliyat boʻlganligi maʼlum boʻladi.

Bugungi kunda shahar taʼsir doirasi chegaralarini aniqlash qiyin. Gʻarbda unumli Gazelonitis vodiyasi, sharqda esa Themiskyra joylashgan. Gazelonitis tekisligida nozik junli qoʻylar va gazellar yetishtirilgan. Turli oʻsimliklar u yerda oʻsib chiqqan. Themiskyra unumli yerga ega boʻlib, Strabon shuni aytadiki, cheksiz miqdorda don ekinlari yigʻib olinishi mumkin edi. Shuningdek, bu yerda chorvachilik, qoʻy va ot yetishtirilgan. Janubda uzum, shaftoli, olma va yongʻoq yetishtirilgan.

Arxeologik va geologik tadqiqotlar hamda qoʻshimcha topografik jihatlarga asoslanib, oʻn joyda mis, yana uch joyda mis, grafit va rux qazib olinishi, ularning mahsuloti ehtimol Amisosga oqib kelganligi taxmin qilinadi. Taxminiy joylar Amisosning janubi‑sharqida, ichki hududda, Tokatning shimoli‑sharqida joylashgan. Qazib olish vaqtini aniq belgilash mumkin emas. Kichik Osiyoning boy metall zahiralari inkor qilinmaydi, shuningdek, bronza davrida ham qimmatbaho togʻ jinslari qazib olinganligi ham haqiqatdir. Biroq tafsilotlarda arxeologlar va tarixchilar tomonidan mahalliy tadqiqotlarning yetishmasligi hamda geologik tadqiqotlarning eʼtiborga olinmasligi sababli chalkashlik mavjud. Amisosdan kelib chiqqan yuqori sifatli toreutik yodgorliklar bronza ishlab chiqarish uylari mavjudligini talab qiladi va mintaqada xom ashyo qazib olinayotganini koʻrsatadi.

Amisosning birinchi asrlarida mahsulotlar mahalliy savdo qilinardi. Mil. avv. 4‑chi asrdan boshlab, yupqa, don, asal, yuqori sifatli ari moyi va sharob kabi mahsulotlar eksport qilindi. Shahar nafaqat qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini, balki baliq, Halys daryosi deltasi tuzini ham, jade kabi yarim qimmatbaho toshlarni ham eksport qilardi. Hellenistik davrda, Mithridates VI hukmronligi ostida, terrakotta haykallar eng mashhur eksport mahsuloti edi.