Aspendos

Aspendos yoki Aspendus (Attik: Ἄσπενδος; Pamphylian: Εστϝεδυς) qadimgi Greko‑Rim shahar edi, Turkiyaning Antalya viloyatida joylashgan. Sayt zamonaviy Antalya shahridan 40 km sharqda joylashgan.

U Eurymedon daryosi boʻylab, Oʻrta yer dengizidan taxminan 16 km ichkarida joylashgan; u Side qadimgi shahri bilan chegarani boʻlishgan va unga dushman boʻlgan.

Tarixi

Uning tangalarining qadimiy dunyo boʻylab keng tarqalganligi, mil. avv. 5‑asrda Aspendos Pamfiliyada eng muhim shahar boʻlib qolganini koʻrsatadi. Oʻsha paytda, Xukididga koʻra, Eurymedon daryosi Aspendosgacha suzish mumkin boʻlgan va shahar tuz, moy va jun savdosidan katta boylik olgan.

Aspendos qadimda siyosiy kuch sifatida muhim rol oʻynamagan. Kolonizatsiya davrida uning siyosiy tarixi Pamfiliya mintaqasining oqimlariga mos kelgan. Ushbu tendentsiya ichida, kolonial davrdan keyin, u bir muddat Lykiya hukmronligi ostida qolgan.

Fors davri

Mil. avv. 546 yilda u Fors hukmronligiga kirgan. Shahar oʻz nomi bilan tangalar chiqarishni davom ettirganligi, Forslar ostida ham katta erkinlikka ega boʻlganini koʻrsatadi.

Mil. avv. 465 yillarda Cimon Fors flotilasiga qarshi Athenalik flotilani Eurymedon jangida boshqargan va uni magʻlub etgan. Aspendos keyinchalik Delian Liganing aʼzosi boʻlgan.

Perslar 411 mil. avv. shaharni yana qoʻlga kiritib, uni baza sifatida ishlatdilar. 389 mil. avv. Afina shahridan Thrasybulus Peloponnesiya urushlarida yoʻqotgan baʼzi obroʻni qaytarish maqsadida Aspendos sohilida turar joyni egallashga harakat qildi. Yangi urushdan qochish umidida Aspendos aholisi oʻzlari orasida pul yigʻib, qoʻmondonga topshirdi, ularni zarar yetkazmasdan orqaga qaytishga chaqadi. Qoʻmondon pulni olsa ham, oʻz askarlari maydonlardagi ekinlarni ezib oʻtkazdilar. Gʻazabga botgan Aspendiyaliklar Thrasybulusni uning chodigʻida pichoq bilan oʻldirdilar.

Hellenistik davr

Aleksandr Makedonskiy 333 mil. avv. Perge shahrini zabt etgandan soʻng Aspendosga kirganda, fuqarolar u yerga qoʻshin qoʻymaslikni soʻrab, elchilar yuborishdi. U, perslar podshohiga berilgan soliq va otlarni oʻziga berish sharti bilan rozi boʻldi. Bu kelishuvga erishgandan soʻng Aleksandr Side shahriga bordi, shahar taslim boʻlgandan keyin u yerda qoʻshin qoʻydi. Sillyon orqali qaytib kelganda, Aspendiyaliklar elchilar taklif qilgan kelishuvni tasdiqlamaganini va oʻzlarini himoya qilishga tayyorlanayotganini bilib oldi. Aleksandr darhol shahar tomon yurdi. Ular Aleksandrni qoʻshinlari bilan qaytib kelganini koʻrganlarida, Akropolisga qochgan Aspendiyaliklar yana elchilar yuborib, tinchlik soʻrashdi. Bu safar esa, ular juda qattiq shartlarga rozi boʻlishlari kerak edi; shahar ichida makedon qoʻshini qoladi va har yili 100 kumush talant hamda avval kelishilgan otlar soliq sifatida beriladi.

Rim davri

190 mil. avv. shahar Rimliklarga taslim boʻldi, keyinchalik korrupsiya qilgan magistrat Verres uning sanʼat boyliklarini talon-taroj qildi. Philostratus uni Pamfiliyaning uchinchi shahri deb baholagan, va Vizantiya davrida u Primopolis nomi bilan tanilgan. Rim davri oxiriga kelib shahar pasayishni boshladi, bu pasayish Vizantiya davri davomida ham davom etdi, ammo oʻrta asrlarda u hali ham kuchli joy boʻlib qolgan.

Diogenes Laërtius yozadi-ki, Aspendoslik bir kishi Demetrius boʻlgan, u Apollonius of Soli shogirdi. Bundan tashqari, u Aspenduslik Diodorusni ham zikr etadi.

Yunon va Rim inshootlari

Aspendos antik davrning eng yaxshi saqlangan teatriga ega, yaʼni Aspendosning Rim teatri. Diametri 96 metr (315 fut) boʻlib, 7 000 kishi uchun oʻrindiq joyi bor edi, lekin yaqinda oʻtkazilgan Aspendus Madaniyat va Kino Festivali uni 20 000 dan ortiq odam sigʻdirishi mumkinligini koʻrsatdi. U 155‑yilda, shahar fuqarosi boʻlgan yunon meʼmori Zenon tomonidan qurilgan. Selçuklar davrida davriy taʼmirlashlar amalga oshirilgan, ular teatrni karavansaroy sifatida ishlatgan, va XIII asrda sahna binosi Selçuklar Rum tomonidan saroyga aylantirilgan.

Qurilish murakkabligini va xarajatni kamaytirish odatiy boʻlgani kabi, teatrning bir qismi Citadel (Akropolis) joylashgan tepalikga qarshi qurilgan, qolgan qismi esa kamarlarga asoslangan. Yuqori sahna, qoʻllab-quvvatlovchi ustunlari hali ham joyida, tomoshabinlarni dunyodagi qolganlardan ajratib turgan kabi koʻrinadi. Scaenae frons, yaʼni orqa fon, butunlay saqlanib qolgan. Sahna ustidagi 8,1 metr (27 fut) egri, aks ettiruvchi yogʻoch shift vaqt oʻtishi bilan yoʻqolgan. Teatrning yuqori qismida 58 ta milt (mast) uchun teshiklar topilgan. Bu miltlar tomoshabinlar ustiga soyabon yoki yelka (velarium) qoʻyish uchun tortiladigan yelka tizimini qoʻllab-quvvatlagan. Orkestraning diametri 23,9 m, ustunlar (sahna orqa foni) balandligi 15,7 m edi.

19 km uzunlikdagi noyob Rim akveduki, oxirgi 2 km qismi ochiq kanaldan koʻra yaxshi saqlangan teskari sifon boʻlgani sababli, eng muhim yodgorlik boʻlishi mumkin, bu akvedukni mashhur qilgan. Sifon qisqa arkalarni qurishga imkon berdi, ammo katta diametrli quvurlarni yopish qiyin boʻlgan davrda suv bosimini sifonda ushlab turish yoʻlini topish zarur edi.

Sifon 592, 924 va 154 m uzunlikdagi uchta koʻprik boʻlimiga boʻlinib, har biri 5,5 m kvadrat boʻlgan ikki minoraga ajratilgan, akveduk buriladigan va suv koʻtarilib, pasaytiriladigan joyda joylashgan boʻlib, bugungi kunda ham 30 m balandlikda. Sifon botqoqlikli vodiyni togʻlar va shahar orasidan oʻtish uchun arklarga qurilgan. Markaziy boʻlim 46 ta, 15 m balandlikgacha boʻlgan arklardan iborat boʻlib, ularning 29 tasi hali ham turibdi. Sifon minoralar orasida 40 m chuqurlikda boʻlib, quvurlarda 400 kPa (4 bar) bosimga olib keladi va kuniga taxminan 5600 m³ suv yetkazib beradi. Quvurlar ohak va zaytun moyidan tayyorlangan, nam boʻlganda kengayadigan ohak harxi bilan birga mahkam joylashtirilgan ohak tosh bloklaridan yasalgan. Bu II asr oʻrtalari va III asr oxiri milodiy oraligʻida qurilgan. Bir yozuvda Tiberius Claudius Italicus bu yerda akveduk qurish uchun 2 million denarij sarflaganligi aytilgan.