Bagaran

Bagaran (Armenian: Բագարան) qadimgi Armanistonda Orontid sulolasining hukmronligi davrida asos solingan shahar edi. Bu qadimgi Armanistonning tarixiy poytaxtlaridan biridir. Turli tarixiy davrlarda u Urartuning asosiy diniy markazi boʻlib xizmat qilgan.

Geografik joylashuvi va toponimlar

Bagaran qalʼa‑shahri (tarixiy manbalarda qalʼa, shahar, qalʼa yoki shahar deb ham ataladi) Katta Armanistonning Ayrarat viloyatining Arsharunik kantonida, Akhuryan va Aras daryolarining qoʻshilish joyiga yaqin (Akhuryan daryosining oʻng qirgʻogʻida) joylashgan. U Mren qishlogʻining janubida va tarixiy poytaxt Yervandashat shahridan taxminan 8–9 kilometr (Movses Xorenatsiyning maʼlumotiga koʻra, qirq asparametr yoki stadion) shimolida joylashgan.

Shahar uch tomoni Akhuryan daryosining qiyalik daryogʻi bilan oʻralgan edi. Bu togʻ-yer shakli dushman hujumlariga qarshi mustahkam mudofaa uchun strategik afzallik yaratgan.

Keyingi davrlarda Bagaran hududidagi buloqlardan olingan suvlar suv arqonlarini ishlatish uchun foydalanilgan. Shaharda bogʻlar va sunʼiy oʻrmon‑park mavjud edi. Bundan tashqari, atrofdagi vodiylar va daryogʻlarda joylashgan tabiiy va sunʼiy gʻorlar ham harbiy va mudofaa maqsadlarida ishlatilgan.

Asos solish va polyak davri

Arman tarixchisi Movses Xorenatsiyning maʼlumotiga koʻra, Bagaran mil. avv. III asrda Armanistonning Orontes IV qiroli tomonidan asos solingan. Shahar yangi poytaxt Yervandashat qurilishi bilan bir vaqtda asos solingan. U tezda Armanistonning diniy markaziga aylandi, Armavirni Orontid polyak ibodatxonalari asosiy ruhiy markazi sifatida almashtirdi.

Orontes IV qirol Bagaran shahrida polyak ibodatxonalarini qurdi va ukasi Yervazni Bosh ruhoniy etib tayinladi. Qirollik farmoni bilan sunʼiy daraxtzor‑park ekildi, keyinchalik devorlar bilan oʻralib, “Tsnndots” (“Yaratilish oʻrmoni”) nomli qirollik ov maydoniga aylantirildi. Qoplamaning tugallanishidan soʻng, parkda qoʻy, qizil qoʻy, qara qoʻy va yovvoyi choʻchqa kabi turli hayvonlar boqildi. Bu oʻrmon chuqur kultistik ahamiyatga ega boʻlib, armavirlik muqaddas “Sosyats” (jabal) oʻrmoniga juda oʻxshardi, bu yerda ruhoniylar barglarning shovqiniga qarab kelgusini bashorat qilardilar. “Tsnndots” oʻrmonining qoldiqlari hozirgi kunda zich buta oʻrmonlari shaklida saqlanib kelmoqda.

Artaksiya I yurishi va shahar pasayishi

Artaksiya I, Artakiyad sulolasining asoschisi, Orontes IVni agʻdarib, Orontid sulolasini tugatdi. U Bagaran polyak ibodatxonalaridan xazinalarni talon-taroj qildi va Bosh ruhoniy Yervazni boʻyiga tosh bogʻlab daryo bilan suzib oʻldirishni buyurdi. Polyak butkalar keyinchalik yangi asos solingan Artashat poytaxtiga koʻchirildi.

Artaksiya I Bosh ruhoniyning 500 xizmatkorini Smbat Bagratuniga berdi, u esa ularni Kogovit kantoniga koʻchirdi. Bu yangi joy ham Bagaran deb nomlandi va keyinchalik muhim feodal mulkiga aylandi. Diniy markaz sifatida maqomini yoʻqotgandan soʻng, Bagaran ahamiyati pasayib, deyarli ming yil davomida tarixiy manbalarda tilga olinmadi. Oltinchi asrning ikkinchi yarmida, Bagaran va butun Arsharunik kantoni Kamsarakan shohlarining mulki boʻldi.

Bagratid davri (poytaxt sifatida)

Bagratunilar shaharni sakkizinchi asrda egalladi. 895‑yilda Armaniston Qirolligi tashkil topgandan soʻng, Bagaran Ashot I boshqaruvidagi mustaqil arman poytaxtiga aylandi. Uning varisi Smbat I 890‑yilda Bagaran poytaxtini Shirakavan shahriga koʻchirdi. Bagratid hukmronligi davrida Bagaran arman qirolligining boy markazlaridan biri boʻlib qoldi. Ashot I hamda boshqa koʻplab Bagratuni hukmdorlar Bagaran shahrida dafn etilgan.

Ularning sulolasining mavjudligi davomida Bagratunlar toʻrt xil poytaxt shaharni (Bagaran, Shirakavan, Kars va Ani) egallab turishgan; biroq Bagaran 8‑inchi asrdan 11‑inchi asrgacha iqtisodiy va madaniy ahamiyatini saqlab kelgan. Ushbu davrda shaharda katta fuqarolik va diniy qurilish loyihalari amalga oshirilgan.

Xorijiy bosqinlar va oxirgi pasayish

Biroq, 1045‑yilda Bagaran, arman poytaxti Ani bilan birga Vizantiyaliklar tomonidan bosqinchilik qilingan. 1064‑yilda shahar Seljuk turklarining hujumiga uchragan va katta darajada vayron qilingan. 12‑inchi asrda Shah‑Armenlar Bagaranni egallab olgan.

1211‑yilda Zakarid shahzodalarining boshchiligidagi armeno‑gruzin qoʻshma kuchlari Bagaranni ozod qilgan. Keyingi bir necha oʻn yillikda shahar farovonligi tikila boshladi; biroq bu tiklanish 1236‑yilda moʻgʻul‑tatar bosqinlari bilan toʻxtatildi, natijada shahar tezkor pasayish davriga kirgan.

1394‑yilda Bagaran nihoyat Temur tomonidan vayron qilingan. Ushbu bosqinidan keyin shahar qayta qurilmagan; 14‑inchi va 15‑inchi asrlarda u halok boʻlgan qoldiqlarga aylanib, hududda qolgan kichik aholi joyi avvalgi shahar ahamiyatini yoʻqotgan.

Arxitektura va tarixiy‑madaniy yodgorliklar

Qirol Orontes IV tomonidan qurilgan pagan ibodatxonalari va boshqa inshootlarning izlari 20‑inchi asr boshigacha saqlanib kelgan. Asr oʻtganda, “Mijin Gyugh” (Oʻrta Qishloq) deb atalgan tepadagi yangi uylar poydevorini qazayotgan Bagaran qishloq aholisi koʻpincha pagan davriga oid qabrliklar, kichik tosh ibodatlar va boshqa qadimiy buyumlarni topgan. Tarixiy shahar hududida turli holatda saqlanib qolgan koʻplab qoldiqlar mavjud, jumladan himoya devorlari, qalʼaning alohida boʻlimlari, minoralar, qisman vayron boʻlgan shohiy balkon, koʻprik va turar joylarning qoldiqlari, qabriston izlari, shuningdek qadimiy qalʼdan Akhuryanga olib boruvchi maxfiy yer osti yoʻli.