Bintepe

Bin Tepe (turk tilida “ming aytadi” degan maʼnoda) Turkiyaning Manisa viloyatidagi Marmara koʻlining janubiy qirgʻogʻida joylashgan arkeologik joy. 100 dan ortiq tumulidan iborat boʻlib, yaqin atrofdagi Sardis shahrining elitalari uchun qabriston boʻlib xizmat qilgan.

2025‑yilda Bin Tepe qadimiy Sardis shahri bilan birga kengroq UNESCO Jahon merosi roʻyxatiga kiritildi.

Joy

Bin Tepe 100 dan ortiq tumulidan iborat qadimiy qabriston. Lidiya poytaxti Sardis yaqinida joylashgan boʻlib, Lidiya va Ahamoniy davrlarida mahalliy elitalarga xizmat qilgan.

Bin Tepe Sardisning shimoli tomonida joylashgan past kreçli togʻ boʻynida joylashgan. Uning balandligi va asosiy yoʻlga yaqinligi tumulilarni qadimiy sayohatchilar uchun ajralib turadigan qilgan, hozirgi sayyohlar uchun ham shunday. Sayyohlik joyining bronza davri koʻchalari yaqinidagi qadimgi joylashuv tepaliklari bilan yaqinligi, ularning oʻtmishga ramziy bogʻlanishini taʼminlash uchun tanlangan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. Dafoqlar guruhlar boʻylab tashkil etilgan, ehtimol oilalar yoki yer egaliklari bilan mos keladi. Bir vaqtlar joyda kamida 149 tumuli boʻlgan, hozirda esa taxminan 115 ta qolgan, qolganlari dehqonchilik uchun yoʻq qilinib ketgan.

Tumuli katta tuproq tepaliklari bilan qoplangan tosh dafoqlardan iborat. Dafoqlar plastinkalardan qurilgan yoki togʻ jinsiga oʻtkazilgan boʻlib, odatda oʻrtadan chetga joylashtirilgan, bu oʻgʻirlanishni oldini olish uchun. Tepaliklar koʻpincha “crepis” deb ataluvchi tutash devor bilan oʻralgan. Crepis devorlari, koʻplari hozirda yoʻq boʻlsa-da, tepalikka aniq chegara berib, tuproqni joyida ushlab turgan.

Bin Tepe tumullari eng qadimgilari mil. avv. 600 atrofida, Frigiyan poytaxti Gordiyondagi Frigiyalik qirollik dafn marosimlaridan olingan koʻrinadi. Ushbu uslub mil. avv. 546 da Lidiya imperiyasining qulashidan keyin ham davom etgan, Bin Tepe dagi koʻplab sanab boʻlinadigan misollar keyingi Fors davrida qurilgan. Sardisda foydalanilgan davr mobaynida ular toshga qazilgan qabristonlar va kist qabri kabi boshqa uslublar bilan birga mavjud boʻlgan.

Asosiy tumullar

Alyattes tumuli (turkcha: Koca Mutaf Tepe) sayyohlik joyidagi eng kattasidir, balandligi 63 m, asos diametri 330 m, umumiy hajmi 785 000 m³. Bu odatda mil. avv. 560 da vafot etgan Lidiya qirollari Alyattesning qabri deb qabul qilinadi. 2 400 ishchi va 600 yuk hayvonlari bilan ikki yarim yil ichida qurilgan deb taxmin qilinadi. Dafoq xonasi ohaktosh va marmardan qurilgan boʻlib, yunon va yaqin Sharq taʼsirini aks ettiruvchi gʻisht ustasi uslubiga ega. Qabr oʻgʻirlarini toʻxtatish maqsadida qurilgan boʻlsa-da, qadimda ham ogʻir talon-tarojga uchragan. Kam miqdordagi qabriy buyumlar topilgan, inson qoldiqlari esa topilmagan.

Ikki boshqa ajoyib oʻlchamdagi tumulilar anʼanaviy ravishda Mermnad sulolasining boshqa qirollarining qabri deb tanilgan, lekin bu tanlovlar zamonaviy olimlar tomonidan qabul qilinmaydi. Ikkinchi eng katta tumuli (Koca Mutaf Tepe) 53 m balandlikda, asos diametri 230 m boʻlib, uning maydoni Gizaʼdagi Buyuk Piramidan taxminan teng. Bu tumuli anʼanaviy ravishda Qirol Gygesga taalluqli deb hisoblangan, lekin tumulidagi gilam parchalari uning hukmronligidan kamida qirq yil keyin qurilganligini koʻrsatadi. U tugallanmagan kichikroq tumulining ustiga qurilgan koʻrinadi. Arxeologlar uni malikaga qurilgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilishadi, chunki uning hajmi qirollik dafnini koʻrsatadi va oʻsha davrning boshqa qirollari maqbul nomzod emas.

Qazib olish tarixi

Bin Tepe qurilishi davridan beri manzaraning ajralmas qismi boʻlib kelgan. Alyattesning tumuli Herodotning "Tarixlar" asarida quyidagicha tasvirlangan:

Lekin u yerda bir bino borki, u har qanday binodan koʻproq ajralib turadi, Misr va Babilning binolaridan tashqari. Lidiyada Alyattes, Kroesusning otasining qabri bor, uning asosi katta toshlardan, qolgan qismi esa togʻlangan tuproqdan iborat. Bu binoni bozor odamlar, hunarmandlar va fuhshalar qurgan. Mening davrimga qadar bejirimda beshta burchak toshi qolgan, ularning har birida turli guruhlar bajarilgan ishning yozuvi oʻyilgan: oʻlchovlar fuhshalar ishining eng katta ulushini egallaganini koʻrsatdi.

Tumullar qadim zamonlardan beri keng koʻlamda talon-tarojlik qilingan, ularning ichida boʻlgan koʻplab arkeologik dalillarni yoʻqotgan. Birinchi tizimli tadqiqotni Prussiya konsuli Ludwig Peter Spiegelthal amalga oshirgan, u 1853 yilda Alyattesning tumulini qazib chiqqan. Boshqa tumullarning arkeologik qazilmalari 1880 yildan boshlab boshlanib, hozirgi kungacha davom etmoqda. Talon-tarojchilarning yoʻq qilishi despite, qolgan dalillar Lidiya jamiyati va eʼtiqodlari haqida tushuncha bergan. Tumullar Lidiya tarixining Fors davri haqida bizning tushunishimiz uchun ayniqsa muhim, chunki bu davr Bin Tepeʼda Sardisga nisbatan ancha koʻproq tasdiqlangan.