Büdös-pest

Büdös-pest asosan arkeologik ahamiyatga ega gʻor boʻlib, 1982 yildan beri Vengriya tomonidan maxsus himoya qilingan gʻorlar qatoriga kiradi. Bükki Milliy Parkda, Miskolc hududida joylashgan. 1951 yilda arkeologik himoya ostiga olingan gʻor erkin tashrif buyurish mumkin, koʻrish uchun hatto chiroq ham kerak emas.

Tavsifi

Bükk-fennsikidagi Kichik-fennsikda, Forrás-dolina yonida, daryo darajasidan 42 metr balandroq, Szeleta-togʻ tizmasining shimoliy tomonida, Szeleta-gʻordan shimoli‑sharqida, dengiz sathidan 307 metr balandlikda ochiladi. Miskolcdagi Majális park nomli avtobus bekati tomonidan, Ampullagyárda boshlanadigan, qizil xoch turistik belgi boʻylab, Forrás-dolinada sharqqa harakatlanib, taxminan bir kilometrdan keyin, Kecske-lyuk katta oʻlchamli kirishidan oʻngga chiqib, janubiy yon daryo qoʻshiladi, qizil kvadrat turistik belgi yuqoriga olib boradi. Daryo darajasidan taxminan 100 metr yurib, daraxtda qizil gʻor belgisi koʻrinadi, bu tor, tik qiyalik yoʻlak orqali yon daryoning gʻarbiy tomoniga olib boradi. Qiyalik yoʻlak togʻ jinsiga yetganda, gʻor belgisi oʻngga buriladi va Büdös-pestga olib boradi.

Kirish 6,5×5 metr oʻlchamda va egri. Gʻor triász ohaktoshida paydo boʻlgan. 37 metr uzunlikda, uch‑besh metr kenglikda, oʻrtacha uch metr balandlikda, faol boʻlmagan manba gʻori ichki qismiga qarab, bosqichma‑bosqich koʻtariladi va oxiri, qazish paytida yaratilgan, 6×4 metr diametrli, yetti metr balandlikda, yuzaga ochilgan konus shaklidagi boʻlimda tugaydi. Bu boʻlimga yaqinlashish qulash xavfi tufayli hayot xavfli. Mashhur sayohat joyi.

Arkeologik topilmalar bilan birga, qatlamdan gʻor ayiq, gʻor boʻri, boʻri, gʻor sher, togʻ qushoq, ulkan kiyik, gʻor hyena, jarangli kiyik, los, toshli echki, qadimiy tulki, buzoq, junli tishli marjon, yovvoyi qoʻy va mamut suyaklari ham yuzaga chiqqan.

Büdös-pest adabiyotda Büdöspest (Kadić 1931), Büdöspest-barlang (Gábori 1977), Büdös-pest-barlang (Ringer 2002), Büdös-Pest-barlang (Neidenbach, Pusztay 2005), Büdöspest barlang (Polgárdy 1941), Büdöspest Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Büdöspesti barlang (Kadić 1907), Büdöspestibarlang (Kadić 1907) va Büdöspestoldali barlang nomlarida ham.

Tadqiqot tarixi

Földtani Közlöny 1907‑yilgi jildida nashr etilgan va Kadić Ottokár tomonidan yozilgan maqolada Kadić Ottokár Szinva vodiyining tizimiga kiruvchi ohaktosh hududini kezib chiqqani va bu yerda, Forrás‑vodiyda Büdöspesti barlangni ziyorat qilgani haqida soʻz boradi. 17 ta koʻrilgan barlangdan 6 tasi, masalan Büdöspesti barlang, eng mos deb topilgan, chunki u yerda qadimgi hayot va arkeologik tadqiqotlar olib borish mumkin edi. Szeleta‑barlangda muvaffaqiyatli qazishmalar oʻtkazilgandan soʻng, qadimiy insonning Bükk togʻ tizimidagi mavjudligi maʼlum boʻlgani sababli, 1913‑yilda Kadić Ottokár yana bir tadqiqot chuqurini chuqurlashtirdi, bu safar barlangning tubigacha. Natija kutilganidek boʻlgani uchun, 1916‑yilda tizimli qazishni boshlashdi. Topilmalar qayta baholashini Mester Zsolt amalga oshirdi.

Toʻldirilgan qatlamlarning yetti plejtozen va ikki holosen qatlamlari aniqlangan. Shunga koʻra birinchi qatlam guruhi oxirgi interglatsial davriga, yaʼni taxminan 130–100 ming yil avvalgi davrga tegishli. Pleytozen qatlamlarda, pastdan hisoblaganda uchinchi va beshinchi qatlamda bábonyi, tipik moustéri va charenti madaniyatlari, yaʼni qadimgi tosh asri madaniyatlari aniqlangan. Ringer Árpádga koʻra uchinchi qatlamda taubachi madaniyati ham mavjud. Ikkita yuqori holosen qatlam 8‑va 9‑qatlamlar. Pastki jigarrang humus 8‑qatlamda boy neolitik topilmalar taqdim etgan. Nozik ishlangan, baʼzi joylarda ichki naqshli, chizmalarda qizil boʻyoq bilan bezatilgan idishlar bükki madaniyatga tegishli edi. Ushbu qatlamdan 1913‑yil qazishda 45–55 yoshda vafot etgan ayolning deyarli toʻliq suyak qoldiqlari topildi, u kirish yaqinida, yotgan holatda, yoyilgan qoʻllar bilan dafn etilgan. Bir oz chuqurroq joyda bir erkak, bir bola va bir chaqaloq suyak qoldiqlari topildi. Eng yuqori qatlamda kam miqdorda kireçli davr idishlari tashqari, keyingi bronza davri Kyjatice‑madaniyatining katta miqdordagi merosi mavjud edi.

Véghelyi Lajosning Barlangkutatás 1922–1925‑yilgi jildida nashr etilgan tadqiqotiga koʻra, bosilgan tuproq har doim gʻoyib boʻshliqni qiyinlashtiradi, chunki qatlamlarning fosil tarkibi yoshini aniqlovchi qiymatini noaniq qiladi, lekin bu gʻoyib boʻshliqda buni hisobga olish shart emas, chunki tashqi suv yigʻish hududi kichik. Turisták Lapja 1931‑yilgi jildida “A lillafüredi gʻoyib boʻshliklarning turizm ahamiyati” nomli tadqiqotda aytilganidek, asosan ilmiy nuqtai nazardan Bükk togʻlaridagi gʻoyib boʻshliklar mashhur boʻlgan. Biroq, Bükk togʻlarida turizm va iqtisodiy nuqtai nazardan ham muhim boʻlgan gʻoyib boʻshliklar ham mavjud. Ularga Szeleta‑gʻoyib boʻshlik, Herman Ottó‑gʻoyib boʻshlik, Kecske‑teshik, Büdöspest, Anna‑gʻoyib boʻshlik va Szent István‑gʻoyib boʻshlik kiradi.

1932‑yilda nashr etilgan “Az Aggteleki cseppkőbarlang és környéke” kitobida, Bükk togʻlaridagi gʻoyib boʻshliklar boʻlimida, Szeleta‑gʻoyib boʻshlik yaqinida Büdöspest joylashganligi haqida soʻz boradi. Büdös‑pest qazilmalari materialida deyarli toʻliq, neolit davri ayol skeletining mavjudligi juda muhim hisoblanadi. Taʼrif 4 nashr asosida yozilgan. 1932‑yilda nashr etilgan “Természetvédelem és a természeti emlékek” kitobida, 1931‑yilgi nashrining Büdös‑pest boʻlimi takrorlangan. 1939‑yilgi “Barlangvilág”da chop etilgan va Kadić Ottokár tomonidan yozilgan maqolaga koʻra, Bükk togʻlarida joylashgan Szeleta‑gʻoyib boʻshlik, Balla‑gʻoyib boʻshlik, Herman Ottó‑gʻoyib boʻshlik, Kecske‑teshik, Három‑kúti‑gʻoyib boʻshlik, Istállós‑kői‑gʻoyib boʻshlik, Büdös‑pest va Puskaporosi‑kőfülkéda muntazam qazilmalar shunchalik koʻp arxeologik va paleontologik material olib kelganki, bu material bilan bir muzey zali toʻldirilishi mumkin.