Chaggallytepe Archaeological Monuments Complex

Çaqqallıtəpə abidələr kompleksi - Şabran rayonu Aygünlü kəndi ərazisində, Bakı‑Quba magistral yolunun solunda yerləşən 5 təbii təpədən ibarət abidədir. Abidələr kompleksi Erkən Tunc dövrünə aiddir. Kompleksə daxil olan I Çaqqallıtəpə abidəsi Samur‑Dəvəçi su kanalı çəkilərkən güclü dağıntıya məruz qalmışdır. Vaxtilə abidənin sol sahildə qalan hissəsində kiçik sahədə C.Xəlilov tərəfindən kəşfiyyat qazıntısı aparılmışdır. Abidələr kompleksində 2016‑yildən etibarən S.Aşurovun rəhbərliyi ilə genişmiqyaslı qazıntı işləri aparılmaqdadır. I və II Çaqqallıtəpə yaşayış yerlərində geniş tədqiqatlar aparılmış, III və IV Çaqqallıtəpə abidələrində isə şurf qoyulmuşdur. Hər bir yaşayış yerindən əldə edilən arxeoloji materiallar bir‑biri ilə analogiya təşkil edir. Arxeoloji qazıntılar zamanı yaşayış yerlərindən Erkən tunc dövrü - "Kür‑Araz" mədəniyyətinin xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən xeyli sayda keramika məmulatı, sümük və daş alətlər aşkar edilmişdir. Radiokarbon analizlər nəticəsində abidədə yaşayışın mil. avv. 2886‑2476‑yilləri əhatə etdiyi bəlli olmuşdur.

Qurilish xususiyati

Azərbaycanın şimal‑şərq bölgələrində tədqiq edilmiş abidələrdə, xüsusən Şabran rayonu ərazisindəki Çaqqallıtəpə abidələrində memarlıq xususiyatlari müxtəlifligi bilan diqqatni jalb etadi. Bundayki, Çaqqallıtəpə qadim yaşayış yerida olib borilgan tadqiqotlar vaqtida yengil daraxt kontruksiyasidan foydalanib qurilgan doira uylar, bir yoki ikki qator qiy gʻishtli fundamentga ega, usti esa ustunlar ustida qurilgan doira uylar, choy toshlari va moʻhrali aralash arxitektura uslubiga asoslangan doira uylar, yarim qazma va toʻliq qazma formalı uylar topildi. I Çaqqallıtəpə yaşayış yerida olib borilgan arxeologik qazıntilar vaqtida maʼlum boʻldi ki, bu yerda yarim qazma va moʻhrali uylar bilan birga, devorlari qiy gʻishtdan qurilgan uylar ham mavjud boʻlgan.

Yashash joyining ust qatlamlarida asosan yarimqazma va qazma tipli binolarga duch keladi. Bu turdagi uylarning usti daraxt ustunlar orasining qoʻshilishi va ustining suv bilan qoplanganligi bilan yakunlangan. Qazma va yarimqazma uylarning atrofida va ichida tozalangan chuqurlar odatda ularning yengil daraxt konstruktsiyali ekanligini koʻrsatadi. Obidada aniqlangan bu turdagi uylar doiraviy rejalidir.

Obidaning eng qiziqarli qurilish qoldiqlari keng diametrli, kunbuzvari shift bilan yakunlangan qazma uylaridir. Bu turdagi qurilishlar Kür‑Araz madaniyatining Ozarbayjonning shimol‑sharq hududlari va Dagestan hududini qamrab olgan lokal variant uchun xosdir. Bu turdagi uylar diametrlari kengligi bilan eʼtiborni tortadi. Biroq ularning aniq shakli, kirish joyi va funksiyasi haqida qatʼiy fikr yoʻq. I Chaqqallytëpədə tozalangan bunday formalı bir necha qurilish baʼzi taxminlarga imkon beradi. Yashash joyining janubiy qismida bir-biridan turli darajadagi toʻrt qazma qurilish tozalangan. Ulardan nisbatan ustda boʻlgan birining bir tomoni bir qat 4 qator xom gʻisht bilan qoʻshilgan shaklda boʻlgan. Gʻishtlarning qalinligi 9 sm, uzunligi 37 sm, eni esa 20 sm‑dir. 4 qator gʻisht umumiy 40 sm‑ga teng. Bu turdagi uylarning ham devorlari, ham pollari gil aralash qatlam bilan suv bilan qoplangan. Bu qazmalarning diametrlari taxminan 2.40, 2.50 va 3 m‑dir.

Tepening shimol-gʻarb qismida toʻliq shakli saqlangan bu turdagi qazma uy kashf etilgan. Uy ichini tozalashda boshqa qazma uylar kabi yuqori qatlarda koʻp sonli katta oʻlchamli toshlar va taxminan oʻnlar darajasida bir xil darajada xom gʻisht qoldiqlari tozalanildi. Tarqalgan gʻishtlardan birining eni taxminan 22,5 sm-dir. Gʻisht tarkibiga saman, oʻsimlik qoldiqlari qoʻshilgan gil, maxsus qolipdan foydalanib kesilgan. Dumaloq qazma uy devori yuqoriga qarab biroz torayadi. Baʼzi joylarda bu torayish sezilmaydigan oʻlchamda. Uy diametri polida 320 sm, sogʻlom qolgan qismning balandligi esa 160 sm-dir. Uy devorlari va poli yaxshi suvlanilgan. Uy polida ikkitasi shimolda, ikkitasi janubda boʻlib, bir-biridan deyarli teng masofada 4 ta ustun joyi qazilgan. Ularning diametrlari 40-45 sm, chuqurliklari esa 45-50 sm oraligʻida. Janub-sharqdagi ustun joyining shimol-sharqiga qarab diametri 38 sm, chuqurligi esa 42 sm boʻlgan boshqa bir choʻla tozalanildi. Juda ehtimol bu choʻla yordamchi ustunning joyidir. Yoki bu joyda boʻlgan ikki ustun orasidan zinapoyalar qurilib uyga kirish taʼminlangan. Janub tomondagi ustunlarning vertikal yoʻnalishda devor boʻyi izlari qolmoqda.

Kirpichdan qurilgan binolar I Chaqqallytöpä yashash joyida qazma va yarimqazmalardan keyin son boʻyicha ikkinchi oʻrinni egallaydi, ulardan faqat ikkitasi toʻrtburchak shaklida, qolganlari esa dumaloqdir. Dumaloq planda xom kirpichdan qurilgan uylarning birining devorlari xom kirpich bilan qurilgan. Uy qurilishi uchun chuqur qazilgan va keyin devorlar bir qator kirpich bilan qurilgan. Shimol‑sharq tomonida devorning 19 qator kirpich tartibi sogʻlom qolgan. Bu qismda balandlik 184 sm. Kirpichlarning uzunligi 38‑44 sm oraligʻida oʻzgaradi, qalinligi 12 sm. Kirpichlarning deyarli hammasi bir xil oʻlchamda boʻlishi ularning maxsus qolipda kesilganligini koʻrsatadi. Balandligi 125 sm boʻlgan uyning janub‑sharq devorida 12 qator xom kirpich sogʻlom qolgan. Uy diametri polda 245 sm, pollari yaxshi suvlanilgan. Devori xom kirpichdan qurilgan boshqa dumaloq planli uyning kirpich oʻlchamlari 30X40, 30X33 sm. Devorda ularning diametri 12, boshqasining esa 15 sm boʻlgan 3 dona ustun joyi tozalangan. Uyning gʻarb devoridan ichkarida uzunligi 217,5 sm boʻlgan va uy devoriga qoʻshilgan boshqa bir devor kuzatiladi. Taxcha kabi ishlatilgan boʻlishi mumkin.

I Chaqqallytöpä yashash joyida kam boʻlsa ham, muhrli devorli binolarga ham duch kelinadi. Obidadan aniqlangan bu turdagi dumaloq binolardan birining koʻp qismi aşınmış va devorining faqat ichki shakli kuzatilgan. Diametri taxminan 3 m. Uy pollari qalin loy aralashmasi bilan suvlanilgan. Koʻrinishidan, pol foydalanishga yaroqsiz boʻlganda uni qayta tiklaganlar. Bu fakt bu turdagi uylarida uzoq muddatli yashashdan ham xabar beradi.