Cybistra

Cybistra yoki Kybistra, avvalgi nomi Ḫubišna, qadimgi Kappadokiya yoki Kilikya shahridir.

Kybistra/Ḫubišna 1‑miloddan avvalgi milodiy asrda Luwiy tilida soʻzlashuvchi Neo‑Hitit qirolligining poytaxti boʻlgan.

Joylashuvi

Kybistra/Ḫubišna ning asosiy shahri hozirgi Konya Eregli hududida, Konya shahridan taxminan 150 km janubi‑sharqda, Turkiyaning Konya viloyatida joylashgan, lekin aniq joyi hali hal qilinmagan.

Bu yerda zamonaviy asosiy shahar – Ereğli, Konya. Cybistra ning yanada aniq joyi ehtimol Eregli Kara Höyükda, yaʼni kichik Aziziye qishlogʻidan 1 km gʻarbda, Ereğli shahridan taxminan 20 km shimoli‑sharqda joylashgan katta qadimgi yer usti tepaligida joylashgan.

Yana bir mumkin boʻlgan joy – Tont Kalesi, Gökçeyazı qishlogʻi yaqinida, Ereğli shahridan taxminan 10‑12 kilometr janubi‑sharqda joylashgan muhim arkeologik joy. Çiğdem Maner (2017) Tont Kalesi Ḫupišna/Ḫubišna bilan bir xil deb, uning Tuwanuwa sharqidagi janubiy chegara hududini nazorat qilgan muhim strategik joylashuvi sababli deb hisoblaydi.

Antik grek‑rim shahri Heraclea Cybistra ham shu umumiy hududda joylashgan. U Cybistra bilan bir xil joyda, zamonaviy Ereğli, Konya shahrida boʻlishi yoki bu hududdagi boshqa ikki joydan birida boʻlishi mumkin. Arxeologlar bu joylarni hali batafsil oʻrganmagan.

Nomi

Shahar nomi Eski Assuriyalik Koloniya davrida Ḫabušna (Eski Assuriyalik Akkad tilida: 𒄷𒁉𒅖𒈾) deb yozilgan.

Shahar nomi Hitt imperiyasi davrida Ḫūpišna⁠ (𒌷𒄷𒌋𒁉𒅖𒈾, 𒌷𒄷𒁉𒅖𒈾, 𒌷𒄷𒁉𒌍𒈾, 𒌷𒄷𒄫𒈾) yoki Ḫapušna (𒌷𒄩𒁍𒍑𒈾) deb atalgan.

Shahar Neo‑Assuriyalik yozuvlarda quyidagi nomlar ostida paydo boʻladi:

Ḫubišna (𒆳𒄷𒁉𒅖𒈾),

Ḫubušna (𒆳𒄷𒁍𒍑𒈾),

va Ḫubušnu (𒆳𒄷𒁍𒍑𒉡).

Klassik qadimlik davrida shahar Cybistra (Qadimgi yunon: Κύβιστρα, romanizatsiya: Kúbistra; lotin: Cybistra) nomi bilan tanildi.

Oʻrta bronza davri

Hitit davridan oldin Ḫūpišna Shimoliy Cilician darvozasining janubga, Tarsusga yoʻnalgan oxirini himoya qiluvchi strategik markaz edi.

Telepinu deklaratsiyasiga koʻra, Ḫūpišna Hitit eski qirolligining miloddan avval 17‑asr asoschi‑shohi Labarna I tomonidan zabt etilgan joylardan biri boʻlib, keyinchalik u yerga oʻgʻllari hukmdor sifatida tayinlangan.

Miloddan avval 16‑asrda kechki Hitit eski qirolligi shohi Ammuna bir necha harbiy yurishlar olib bordi, ularning maqsadi Ḫūpišna ham kirgan, Hitit suverenitetiga qarshi qoʻzgʻalgan sobiq davlatlarni qayta boʻysundirish edi.

Kechki bronza davri

Ḫūpišna Hitit imperiyasi matnlarida janubiy Anatoliya hududida, keyingi Klassik Tyanitisga mos keluvchi Past Yer qismida joylashgan mamlakat sifatida tilga olingan.

Ḫubišna qirolligi

Hitit imperiyasi qulagandan keyin Ḫubišna Tabal hududining neo‑hitit davlatlaridan biri boʻlib, uning janubiy hududlarida joylashgan.

Temir II. Ḫubišna qirolligi haqida kam maʼlumot mavjud. Ḫubišna shohi Puḫame dastlab neo‑asuriy shohi Shalmaneser III (mil. avv. 859 – 824) ga boʻysunmagan, chunki Tabal hududidagi 24 ta boshqa shohlar 837 yoki 836 mil. avv. da Shalmaneser III ning Tabal qirolligiga hujumidan soʻng unga boʻysungan edi. Puḫame Shalmaneser III ning Ḫubišna qirolligi va poytaxti orqali oʻtganidan keyin tributari boʻldi.

Mil. avv. 738 atrofida Tabaliya hududi, Ḫubišna ni ham oʻz ichiga olgan holda, Neo‑Assuriya Imperiyasining tributari boʻlib qolgan edi, bu Neo‑Assuriya qirolligi Tiglath‑pileser III (r. 745 – 727 mil. avv.) ning 743‑740 mil. avv. oraligʻida Arpadni zabt etishi natijasida Tabaliya hududidagi davlatlar unga boʻysundirilgani yoki ehtimol Tiglath‑pileser III ning Tabalda olib borgan yurishi natijasida boʻlgan boʻlishi mumkin.

Shu sababli, Ḫubišna qirolligi Uirimmi, Neo‑Assuriya Imperiyasi yozuvlarida 738 va 737 mil. avv. da Tiglath‑Pileser III ga soliq taklif qilgan besh qirolning biri sifatida tilga olingan.

Mil. avv. 679 da Assuriya qirolligi Esarhaddon (r. 681 – 669 mil. avv.) Cimmeriylarni magʻlub etib, ularning qirolligi Teušpa ni Ḫubišna da oʻldirdi. Esarhaddon Ḫubišnaga Göksu daryosi vodiyidan oʻtib, Anti‑Taurus togʻlari va Tabalni chetlab oʻtgani orqali yetib borgan koʻrinadi.

Klassik davr

Strabon Tyana haqida aytib oʻtgandan soʻng, “uning yaqinida Castabala va Cybistra qalʼalari joylashgan, ular togʻga, yaʼni Taurusga yanada yaqin” deydi. Cybistra va Castabala Kapadokiyaning Ciliciya deb atalgan boʻlimida joylashgan edi. Strabon Mazakadan Pylae Ciliciae gacha boʻlgan yoʻlni olti kun safar deb belgilaydi, bu yoʻl Tyana orqali, yaʼni taxminan yarmi; keyin Tyana dan Cybistra gacha 300 stadion, yaʼni taxminan ikki kun safar, qolgan bir kun safar esa Cybistra dan Pylae gacha. Uilyam Martin Lik “Jadvaldan shuningdek, Cybistra Tyana dan Mazakaga boʻlgan yoʻlda, eski Rim milidan oltmish toʻrt mil uzoqlikda joylashganligini bilamiz” deb qayd etgan. Ptolemaios Cybistrani Katayoniyada joylashgan deb belgilaydi.

Cicero Cilitsiya prokonsuli boʻlganida (51/50 mil. avv.), u oʻz qoʻshinlarini Taurus togʻiga qarab janubga, Cilitsiyaga chegaradosh Kapadokiyaning shu qismiga yetakladi va “Kapadokiyaning chetida, Taurus togʻiga yaqin, Cybistra shahrida, Cilitsiyani himoya qilish va bir vaqtning oʻzida Kapadokiyani ushlab turish” maqsadida lager qoʻydi. Cicero Cybistra shahrida besh kun qoldi va Partiliklar Kapadokiyaga kirish yoʻlining uzoqda, Cilitsiya chegaralarida turganini eshitgach, u darhol Taurus togʻining Pylae oroli orqali Cilitsiyaga yoʻl oldi va Tarsusga yetib bordi. Bu Strabon bilan mutlaqo mos keladi.

Res Gestae Divi Saporisga koʻra, Cybistra Shapur I tomonidan Anatoliya yurishida imperator Valerianni mil. 260 yilda magʻlubiyatga uchratib, tutganidan keyin Rim shaharlaridan biri sifatida daʼvo qilingan.

Tabula Peutingerianada Cybistra Mazaca Caesarea va Tyana orasidagi markaziy Anatoliya Rim yoʻl tarmogʻining stansiyasi sifatida, 9 birlik masofada koʻrsatilgan.

Bizans

Cybistra Tyana Metropoliti bilan birga, Phaustinoupolis va Sasima bilan suffragan eparxiyasi edi.