Dél-Mezőföld Tájvédelmi Körzet

Dél-Mezőföld Tájvédelmi Körzet hududi 7546,5 gektar, undan 964,7 gektari qatʼiy himoyalangan. Tabiatni muhofaza qilish hududi Duna–Dráva Milliy Bogʻ boshqarmasining nazoratiga kiradi.

Joylashuvi

12 mozaikdan iborat, 7546 gektar maydondagi himoyalangan hudud Fejér va Tolna viloyatlari chegarasida, Alsószentiván, Bikács, Bölcske, Cece, Dunaföldvár, Medina, Nagydorog, Németkér, Paks, Szedres, Tengelic va Vajta qishloq chegaralarida yoyilgan. Bir nechta himoyalangan va himoya rejalashtirilgan hududlarni birlashtirish orqali 1999‑yilda yaratilgan.

Xususiyatlari

Hududning tabiatiy qiymatlari, morfologik xususiyatlari muz davrida qalin toʻplanib qolgan loy qatlamiga bogʻliq. Ming yillar davomida zichlashgan, koʻpincha toshga aylangan kukunli tuproqda oʻziga xos yuzalar shakllangan. Ushbu hududning janubida Oʻz‑Sárvíz va Duna daryosi qoldiqlari sifatida qolgan qumli tuproq bilan almashtirilgan. Tengelic qumli hududi va Paksdagi Ürge‑mezó hududlarida Kiskunsága oʻxshash qum tepaliklari paydo boʻlgan. Dél‑Mezőföldning iqlimi va yuqorida aytilgan tuproq tuzilishi tufayli suv resurslari kam. Himoya qilish maqsadi – mezóflod tabiatining oʻziga xos koʻrinishini belgilovchi loy shakllari, Oʻz‑Sárvíz eski botqoqlik joyida paydo boʻlgan suzuvchi qumli hududlar va ularning ustida rivojlangan oʻsimlik va hayvonot dunyosini saqlash, manzaraviy va madaniy‑tarixiy qiymatlarni himoya qilishdir.

Tabiatni muhofaza qilish hududi quyidagilarni oʻz ichiga oladi: Németkérdagi Látóhegy, Szedresdagi rang-barang safran, Bikácsdagi Ökör‑togʻ va Kistápédagi láprét.

Bikácsdagi Ökör‑togʻ 1987‑yildan beri himoyalangan. Taxminan bir yarim yuz metr balandlikda koʻtarilgan, lekin shu bilan ham boshqa tepaliklar orasida ajralib turadi. Himoyalanishining asosiy sababi qora toshli qobiqning mavjudligi.

Kistápéi loy eski botqoqlik yodgorligini eslatadi. Buckák orasida oqib va baliq tutish havzasi sifatida kengaytirilgan Malom-patak hududning mikro iqlimini oʻzgartirdi. Doimiy suv bilan qoplangan joylarda torf hosil boʻlish boshlandi, bu yerda himoyalangan zergeboglár kabi muz davri turlari saqlanib qolgan. Yuk ostidagi loyda ikki noyob orkidea turi yashaydi: chivin oyoqli bibircsvirágé va goʻsht rangli ujjaskosboré.

Nemetskéri Látó-tepadagi va uning atrofidagi Ős-Sárvíz tark etgan vodiydan shamol qumni olib chiqdi, uni inson oʻrmonlashtirish bilan ushlab turishga harakat qildi. Látó-tepa oʻzi 152 metr balandlikdagi qum tepaligi. Asosan qumli yaylovlar va oyoq ostidagi loy tekisliklari choʻzilgan. Teparalar orasidagi nam loy tekisliklarida oʻsimliklar goʻsht rangli ujjaskosbor, botqoqlik qizil oʻtidir. Qiyinroq kon devorlarida qurtoblar, lappantyuklar va barazdabillegetók uy quradilar.

Szedresi rangli sahroli hududida nom beruvchi rangli sahro va bahor qizilchogʻi himoyalangan. Bu yerda yaylov hayvonlari bu ikki oʻsimlikni isteʼmol qilmaydi, chunki ularning barglari zaharli.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Hududning tabiiy oʻsimlik birikmalari qumli tekisliklar, qumli yaylovlar, quriydigan loy tekisliklari va loyli‑qumli tekisliklar boʻlib, ularning orasida marvarid gullari bilan qoplangan daraxtzorlar, shamshuq daraxtzorlar va egir‑loperdlar joylashgan. Deyarli har bir kichik hududning oʻziga xos botanik va tabiatiy qiymati bor. Faqat orkidealarning 10 turi uchraydi va baʼzi joylarda kornistarnits hamda sibiriy noʻsrirom ham koʻp. Muhim miqdorda himoyalangan tátorján va noyob – muz davri qoldigʻi – yevropa zergeboglár ham topiladi. Mahalliy sahroli oʻsimlikimiz rangli sahro eʼtirofga loyiq.

Hayvonot dunyosini nazarda tutgan holda, Dél-Mezőföld koʻplab himoyalangan va kuchaytirilgan himoya ostidagi qush va yarimqush turlariga juda muhim yashash muhitini taqdim etadi. Qumtepaliklarda kamyob qushlar — maydon qushqushasi va qargʻa, qum toshlarida esa chivinlarga ov qiluvchi chivinqushlar yashaydi. Hududning eng mashhur kemiruvchilari ham himoyalangan qurt. Soʻnggi davrda amalga oshirilgan koʻchirish dasturi tufayli uning populyatsiyasi sezilarli darajada mustahkamlandi. Tabiiy dushmanlari orasida himoya hududi ichida tuxum qoʻyuvchi yirtqich qushlar bor, ulardan mamlakatimizda kamyob boʻlgan qirgʻichoq qargʻasi ajralib turadi. Suv oqimlari, koʻllar ikki hayotli organizmlar va qorongʻu oʻsimliklarni sevuvchi qoʻshiq aytuvchi qushlar uchun uy boʻlib xizmat qiladi, shuningdek, bu yerda jigarrang maydon qushi koʻchish joyini topadi va kuchaytirilgan himoya ostidagi vidra ham ov maydoniga ega.