Domuztepe

Domuztepe (turk tilida “Choʻchqa tepaligi” maʼnosida) janubiy‑sharqiy Turkiyada katta, kech Neolitik joylashuv boʻlib, kamida mil. avv. 6 200 yil atrofida egallangan va mil. avv. 5 450 yil atrofida tark etilgan. Sayt Kahramanmaraşning janubida joylashgan. 20 gektar maydonni egallagan bu joy asosan mil. avv. 6‑chi mingyillikdagi Halaf obʼekti boʻlib, shu davrning eng katta maʼlum joylashuvi hisoblanadi.

Sayt 1995‑2006 yillarda Manchester universiteti va Kaliforniya universiteti, Los‑Anjeles (UCLA) jamoalari tomonidan oʻrganilgan. 2008 yildan boshlab qazilma ishlar Manchester universiteti va Britaniya muzeyi oʻrtasidagi hamkorlik loyihasi sifatida davom etmoqda.

Joylashuv tarixi

Sayt aniqki, Keramika Neolitik davri (mil. avv. 6 400 yil)da asos solingan, lekin undan ham erta egallangan boʻlishi mumkin. Kech Halaf davrida saytdagi 20 gektarlik hududning deyarli barchasi ehtimol egallangan. Tarixdan oldingi egallash Halaf davri oxiriga (mil. avv. 5 450 yil) yaqinlashganda tugadi. Sayt hellenistik davrda qayta egallangan va birinchi milodiy asrda muhim joylashuv boʻlib qolgan. Bu davrda cherkovga oid dalillar mavjud, shuningdek kichik xristian qabristoni qazilgan.

Tarixdan oldingi qatlamning qazilgan qismi Keramika Neolitik va Erta Halaf (mil. avv. 6 100 yil) oraligʻidagi oʻtish davridan boshlanib, mil. avv. 5 450 yilga qadar davom etadi. Halaf egallash saytda bir qator tranşalar orqali izlanib, aylanma va toʻrtburchak binolar, keramika, tosh kasalar, marvaridlar, figurinalar, tosh boʻlaklari, suyak asboblari va tamgʻa muhrlari, shuningdek hayvon suyaklari va oʻsimlik qoldiqlari boy toʻplami kabi koʻplab dalillarni taqdim etadi.

Arxeologik qazishmalar Janubiy tepalikning choʻqqisidagi I operatsiyasiga qaratilgan. Erta Halaf davrida sharq‑gʻarb yoʻnalishidagi teras qizil loydan qurilgan, janubga qarab bir qator yashash qatlamlari qoʻshilgan va keyingi bosqichlarda saqlanib kelgan.

Oʻlim chuvalchangi

1997‑2003 yillarda juda murakkab dafn joyi qazildi, “Oʻlim chuvalchangi” deb ataladi. Bu chuvalchang diametri 3 m dan ortiq, chuqurligi taxminan 1,5 m boʻlib, ajratilgan inson va hayvon suyaklari, sindirilgan gilamchalar va boshqa artefaktlar qatlamlari bilan toʻldirilgan. Bu xususiyatni yaratgan marosimlar ehtimol bir necha hafta davom etgan va bir necha bosqichlardan iborat boʻlgan.

Oʻlim chuvalchangining eng qadimgi qatlami asosan hayvon suyaklarini oʻz ichiga olgan, katta miqdordagi ziyofatga oid boʻlganga oʻxshash. Keyingi qatlamlarda esa 40 gacha odamning qoldiqlari topilgan. Tanalar juda koʻp boʻlaklarga boʻlinib, kanibalizm sodir boʻlgan boʻlishi mumkin. Oʻlim chuvalchangi toʻldirilgandan soʻng, qalin kul qatlamiga qoplangan va katta tayanchlar bilan belgilangan. Inson qoldiqlari boshqa qatlamlar esa uning chetlariga joylashtirilgan.

Obsidian savdosi

Yaqinda olib borilgan tadqiqotlar Domuztepedagi baʼzi armaniyalik obsidianni aniqladi. Elektron mikroproq analiz va portativ rentgen fluorescensiyasi qoʻllanildi. Domuztepedan olingan 15 ta artefakt de:Pokr Arteni, Armaniyada keng tarqalgan obsidian manbai, bilan mos keladi. Shunday qilib, Domuztepening kech Neolit davri yotishi 800 km yurish masofasida savdo qilgan. Kura‑Araxes havzasidan kelgan yana toʻrtta obsidian manbai ham Domuztepeda aniqlangan.