Fekete Cave

Fekete-gʻor Magriya Respublikasining maxsus himoya ostidagi gʻorlaridan biridir. Bu Bükki Milliy Park hududida joylashgan. Magriya Respublikasining sakkizinchi eng chuqur va toʻqqizinchi eng katta vertikal kengayishli gʻori. Bükk hududining toʻrtinchi eng chuqur va toʻrtinchi eng katta vertikal kengayishli gʻori Bányász-gʻor, István-lápai-gʻor va Jáspis-gʻoridan keyin.

Tavsifi

Bükk-fennsiqdagi Katta-fennsiqning shimoli‑sharqiy chetida, Tekenősi-dollyning janubiy oxirida, Tekenős‑zsomboli kirishidan taxminan 60–85 metr masofada, bir toshga tırmanish joyida ochiladi. Kirishida davriy faol suv tortish joyi mavjud boʻlib, unga koʻpincha quruq daryo botqogʻi olib boradi. Tekenősi‑retdan yoʻl orqali piyoda yoki kross‑konditsioner bilan yaqinlashish mumkin. Gʻorning kirishida gʻishtli betondan yasalgan quvurli tom mavjud. Kirish yaqinida gʻorni oʻrganishning 30‑yillik yubileyiga bagʻishlangan yodgorlik taxtasi koʻrinadi.

Kirishdan keyin taxminan 12 metr chuqurlikdagi, bosqichli, ichiga poʻlat temir yoʻllar oʻrnatilgan, poʻlat-beton kirish quvuri mavjud. Kirish quvurining pastki qismida, birinchi tor boʻlimda gʻor poʻlat temir panjara bilan yopilgan. Yoʻllari anizusi kulrang-siyoh, qora, kalsiyli dolomitda, pastki triass kretekda, yuqori permda, kulrang-siyoh kretekda va ladin porfiritda shakllangan. Tektonik yoriqlar boʻylab hosil boʻlgan, shoxlanib, koʻp qavatli, davriy faol, tipik suv tortish gʻori. Bosqichli chuqurlashgan quvur qatorini qisqa, katta tushishli daryo botqogʻlari, kichik‑katta xonalar va loyli sirpanchiq yoʻllar ajratib turadi.

Kolmogorov‑sinovi ostida vaqtincha faol suv oʻtkazuvchi yoʻlakka doimiy suv manbai oqadi. Torda István-oqimining yuqori qismida taxminan 3×6 metr maydoni boʻlgan doimiy suvli koʻl paydo boʻldi. Boshqa, allaqachon qurigan koʻlda, Kristály-koʻlida, eski suv sathining ostida sharob, lekin kristallar bilan qoplangan hosilalar mavjud. 1‑sonli sifon koʻp marta suv bilan toʻldiriladi va shu paytda uning ortidagi yoʻlaklar yurilmaydi. Eng chuqur joyida oʻtib ketuvchi sifon, 2‑sonli sifon yoʻlni yopadi. Oʻrtasida katta, labirintli suv yutuvchi zona bor, u yerda turli xil tomir toshlari hosil boʻlgan. Eng katta zal – Magyar Carlista, bu taxminan 20 metr balandlikda va 10 metr kenglikda, teshikli zal.

Morfologik katta shakllaridan koʻp uchraydiganlari – konus, quduq, meander va baʼzi sharobli boʻshliqlar. Morfologik kichik shakllarni sharob ustunlari, shift tekisliklari, erozion ustunlari, toʻlqin qobigʻlari, barmoqlik bukilar va meander yoʻlaklarda sinliklar ifodalaydi. Asosiy-oqimda koʻp tomir toshlari yoʻq, lekin yuqori, yangi kashf etilgan yoʻlaklarda katta miqdorda uchraydi. Gʻor ichida osma tomir toshlari, saman tomir toshlari, hayvon tomir toshlari, tomir tosh ustunlari, tomir tosh bayroqlari, tomir tosh shararlari, tomir tosh oqimlari, mikrotektoratlar, tomir tosh havzalari, gʻor marvaridlari, kristall bodring toshlari, turli, sharob bodring toshlari, marjon‑bodring toshlari va asosan eng baland joylashgan yoʻlaklarda heliktitlar, shuningdek tomir toshlarda baʼzan qayta eriyish kuzatiladi.

Bolangda hozirgi kungacha kuzatilgan denevérek orasida toʻrt tur oʻta himoyalangan. Suv yigʻish hududi bir kvadrat kilometrdan ozgina kam. Vaqti-vaqti bilan ichida 20 metr balandlikdagi sharshara mavjud. Toʻfon xavfli boʻlgan gʻora. Kutilmagan, katta yomgʻirda gʻoraga oqib kiruvchi suv, miqdori bir daqiqada 500 litrga ham yetishi mumkin, deyarli butun gʻorani yurish mumkin boʻlmas qiladi. Faqat Bükki Nemzeti Park Igazgatóság ruxsati bilan, arqon texnik vositalaridan foydalanib va yaxshi jismoniy holat, togʻchi mahorati bilan tashrif buyurish mumkin. Gʻora faqat arqon texnik vositalari bilan yuriladiganligi sababli, kam odamlar tashrif buyuradi, shuning uchun uning koʻp shakllari qurulma holatda. Gʻoradagi suvlar Margit-forrásda namoyon boʻladi.

Vengriya davlatining sakkizinchi eng chuqur va toʻqqizinchi eng katta vertikal kengayishga ega gʻorasi. Bükk hududi toʻrtinchi eng chuqur va toʻrtinchi eng katta vertikal kengayishga ega gʻorasi Bányász-gʻora, István-lápai-gʻora va Jáspis-gʻoradan keyin keladi. 1981‑yil 31‑dekabrda mamlakatimiz beshinchi va Bükk hududi uchinchi eng chuqur gʻorasi boʻldi. Bükk hududi yettinchi eng uzun gʻorasi István-lápai-gʻora, Bolhási–Jávorkúti-gʻora tizimi, Hajnóczy-gʻora, Létrási‑suvli gʻora, Szivárvány–Sebes-gʻora tizimi va Szepesi–Láner-gʻora tizimi keyin keladi.