Gissar Fortress

Qalʻai Hisor (forsī: قلعه حصار‎) — yodgorlik tarixiy-madaniyatiyida Hisor tumanida joylashgan. Qalʻai Hisor Hisor tarixiy-madaniyatiy manzili tarkibiga kiradi.

Vojai «hisor» (forsī: حصار‎) arabcha va maʼnoshi «dij» va «qalʻa» (forsī: قلعه‎)dir. Bu qalʻa ki hamaknun 5‑kilometr shimoliy-gʻarbiy Dushanbe shahrida joylashgan, bozmonda shu shahar Shumon boʻlib, XV—XVII milodiy — «Hisori Shodmon», yaʼni Shodmon qalʻasi, deb nomlangan. Bar asari kasrat talafuz «Shodmon»dan oʻsha aftodu «hisor» qolib, xos nom — Hisor — ga oʻzgardi.

Kuhandijhi Hisor, ki nomi Qalʻai Hisor maʼruf, davriy yodgorlik boʻlib, qalʼaning ustida uchta qismdan iborat. Uning baland qismi amirlar joyi, ikkinchi qismi, yaʼni pastki — ushturxona va asosiy qismi askarxona tashkil etadi. Qalʻai Hisorning atrofida baland himoya devori bilan oʻralgan, balandligi qalʼaning ustidan 3,5 metr, devor kengligi 10 metr. Barcha Hisor tumani bu joydan koʻrinadi. Qalʻai Hisorga faqat eshik orqali kirish mumkin boʻlgan.

Tarixiy rivoyatlar

Baʼzilar bu haqda ishonadilar, ki qalʻa bir kecha Alloh buyrugʻi bilan paydo boʻlgan. Ammo, tarixiy rivoyatlar uni shoh Tahurasi Devband - Hushangshohning oʻgʻli, Siʼomak nabirasi va afsonaviy davrning Peshdodiynlar (3280‑993 milodiy) davrida qurilgan deb aytadilar. Rivoyatlarga koʻra, Tahmuras devlarga qarshi jangda oʻz usuli, yaʼni sehr va jodular bilan gʻalaba qozonib, ularni majbur qiladi, bu qalʼani qurishlari va keyin devlarni ichkariga bogʻlab, harflar va xatlarni oʻrganib, xalqni mulkash va savodga oʻrgatadi.

Shuningdek, xalq ijodida Hazrati Ali (r) tomonidan Qalʼa‑i Hisorning sehrli qoʻriqchidan ozod qilinishi haqida rivoyat ham mavjud. Kimki bu yerga, daryo sohilidan uzoq joyga qarab, nazar solsa, befarq xulosa qiladi, u aslida biror bir yuqori kuch tomonidan qurilganligini koʻradi.

Shuningdek, alohida tadqiqotchilar Hisor qalʼasining paydo boʻlishini zamonaviy ilm nuqtai nazaridan yaqinlashtirishga harakat qilishgan. Rus olimi N. Novgorodsev Hisor zilzilasi (23 yanvar 1989 yil) bilan bogʻliq masalalarni geologik nuqtai nazardan oʻrganib, maqolasining oxirida (jurnali “Vokrug sveta”, 1990 yil) quyidagilarni yozadi: “Qalʼaning yuqori qismi yaratilgan, janubiy yoki tabiiy qismida oʻsha paytda chuqur koʻl mavjud edi. Qamish meros boʻlib, hozirda faqat kichik bir qolgan belgisi qolgan. Ehtimol, bu koʻl loʻin vulqonning tumanida joylashgan boʻlishi mumkin va vaqt oʻtishi bilan faoliyatini toʻxtatgan. Bu koʻl yer osti neft suvlari manbai boʻlgan”. Ushbu olimning fikridan kelib chiqadi,ki Hisor qalʼasining katta togʻi vulqon yuzaga kelishi natijasida paydo boʻlgan va uzoq vaqt davomida vulqonning oʻz voqeasi xotiradan oʻchib, tepa atrofida devorlar va binolar qurilgan.

Qalʼa va Hisor shahri koʻplab adolatli, fazilatli, pok va mehribon hukmdorlarni koʻrib, davr‑davrda goʻzal va obod boʻlib kelgan.

Hisor ekspeditsiyasi

Oʻrta Osiyoning Rusiyaga qarshi mustahkamlanishi natijasida XIX asr oxirida Buxoro amirligi bilan, jumladan Hisor bekligi bilan Rossiya imperiyasi oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi. Savdogarlar, sayohatchilar, olimlar, tadqiqotchilar, mansabdorlar va Rossiya‑Yevropa oʻrtasidagi har bir kishi erkin savdo qilish, ish va tadqiqot olib borish huquqini oldi. Yevropaliklarga 1875 yilda “Hisor ekspeditsiyasi” tomonidan Hisor Shodmonning boy qimmatbaho boyliklari maʼlum boʻldi. Hozir ular bu yerga kelib, qishloq va hayvonot, tabiiy suvlar va qimmatbaho konlar, yer osti zahiralari, siyosat va madaniyat, oddiy odamlarning hayoti bilan shugʻullanishmoqda. Arman sayohatchilaridan biri V. Markonyan, oʻsha yillarda Hisorga mehmon boʻlib kelgan, aholining yomon sogʻliq holatini hisobga olib, xotiralarida bu yerni “oʻlim daryosi” deb atagan. Sababi, hukmdorlar va boylar bundan tashqari, nomalum xalqga tibbiy xizmat koʻrsatilmas edi. Rossiya podshohligi artish polkovnik D. N. Logofet, 1880 yilda Hisorda boʻlgan, xalq hayoti murakkabligini chuqur tasavvuf bilan qalamga olgan: “Oʻsha yillarda togʻli hududdagi uzoq qishloqlarda tadqiqot ishlarini olib borganimizda, koʻplab aholidan yangiliklarni eshitdik. Koʻplab shikoyatlar va noroziliklar, shuningdek, pastki darajadagi xizmatchilar guvohliklari, bevosita bexavotirlikda yangi xalq urushlari boshlanishi haqida yorqin gapirardi”. (“Gissar bekligi maʼmuriy tuzilishi”, Turkiston xabarlari, 1880, №112). Ushbu chuqur va aqlli tadqiqotchi boshqa joyda, asarida “Buxoro togʻlari va vodiylarida” (Sankt‑Peterburg, 1913, sahifa 479) quyidagilarni yozadi:.

Taqi şahodati in afsari podşohiï rus atrofi şahi Hisorro qurgʻoni azimi daħkilometra bo chor burji idbongohdor iħota qilingan edi, ki besh darvoza edi: “Xoki safed”, “Çangob”, “Çashmai xoyiyon”, «Şakkari» va «Obduzd».

Perumuni darvozalari şahi Hisor hamınnı boʻlishi kerak edi, ki bu darvozaxonalar bugungi kunda baʼzi ahri dunyolarining darvozalari kabi gʻumbaz shaklida, mustahkam xishti puxta va sangdan qurilgan, sharqiy binosozlik usulida qomat afroʻtilgan. Ularni mirshabonlar va darvozabonlar himoya qilardi va odamlarni tekshirib, kirish ruxsati berardi. Afsuski, hozir bu darvozalardan faqat nomlari qolgan va ularni maydonlari paxta‑zor bilan egallagan.