Goygol National Park

Bu koʻl qarabağa yaqin joylarda joylashgan

Göygöl Davlat Tabiat Qoʻriq‑i — Azerbayjonda yaratilgan birinchi qoʻriq.

Tarixi

1925‑yilda yaratilgan bu qoʻriq Kavkazning shimol‑sharq yamalarida Göygöl rayonining hududida joylashgan. Maydoni 6739 ha‑dir. Kichik Kavkazning shimol‑sharq yamalarida, Xanlar rayoni hududida 1100‑3065 m balandlikda joylashgan. Qoʻriqning yaratilish maqsadi Kichik Kavkazning eng chiroyli burchaklaridan biri boʻlgan Meşələrin subalp çəmənliklari va 1139‑yilda Gəncə zilzilasi natijasida paydo boʻlgan togʻlar goʻzalligi Göygöl, Maral koʻli, Qara koʻl, Oq koʻl, Zəli koʻl va boshqalar kabi tabiat yodgorliklarining boyligi, flora va fauna zahiralarini saqlab qolishdir. Göygöl oʻz goʻzalligi va tabiiy manzarasi bilan dunyoda togʻ soyalarining shohi hisoblanadi. Göygöl oʻzi dengiz sathidan 1553 m balandlikda joylashgan. Kurning oʻng qolida joylashgan Kürükkçayın havzasida joylashgan. Maydoni 80 ha, maksimal chuqurligi 93 m, suvi hajmi 30 mln m³ ga yaqin.

Qoʻriqning yaratilishidagi asosiy maqsad Kichik Kavkaz silsilasining shimoliy etaklaridagi suv havzalari hududlarida tabiat komplekslarini himoya qilishdir.

Göygöl Davlat Tabiat Qoʻriqxonasi hududi chuqur vodiylar orqali bir qancha tarkibiy qismlarga boʻlingan. Oʻsha vodiylarda kichik, oʻtkir daryolar oxir. 10-ga yaqin koʻllar mavjud. Oʻrmonlikda qoʻnish togʻ‑oʻrmon, yaylovda togʻ‑yaylov tuproqlari mavjud. Iqlim asosan sovuq qish quruq boʻladi. Floraning tarkibini 420 turdagi oʻsimlik, shu jumladan 76 turdagi daraxt va kollyuklar tashkil etadi. 1100‑2200 m balandlikda yaproqli daraxtlar: sharq fısdığı, sharq palıdı, veləs daraxtlari mavjud. Göygöl koʻlining atrofida sham, veləs, palıd, küknar, qusharmudu, itburnu, yemişan, alça, gərməşov bor. Qoʻriqda 30 turdagi sutemizuvchilar, 6 turdagi sudraluvchilar, 3 turdagi amfibiyalar, 1 turdagi baliq, 46 turdagi qushlar mavjud. Cüyürə, Qafqaz marali, Sharqiy‑Qafqaz togʻ echkisi, qoʻnish ayiği, susamur, kichik dələyə va boshqa hayvonlarga uchraydi. Qushlardan toʻgʻri tuxum oluvchi qush, kechel kərkəsi, kəllik va boshqalar mavjud. Elləroğlu togʻ tizmasida (balandligi 710 m) “Eldar shami” qoʻriqxonasi filiali bor. Palıd tuprogʻiga ega boʻlgan bu tik yamchalarda (maydoni 392 ha) Eldar shami oʻrmoni joylashgan. Bundan tashqari shu hududda seyrek sham oʻrmoni, eldar shami, eldar armudu, ardıç kolu, çır moruq, zoʻgal daraxtlari ham bor. Daraxtlardan – eldar shami, oddiy nar, qarmaq shaklidagi sham, hayvonlardan – Zaqafqaziya qoʻnish ayiği, fauna‑dan – oddiy quru qurbaqasi, daryo va koʻl alabaliklari Qizil kitobga kiritilganlar.

Bu qoʻriq bir necha marta (1950, 1961‑yillarda) bekor qilingan, statusi oʻzgartirilgan va 1965‑yilda uchinchi marta tashkil etilgan. Ozarbayjon SSR Vazirlar Sovetining 14 iyul 1965‑yil tarixli 475‑sonli Qaroriga asosan qoʻriq yana tashkil etilgan. Uning hududi ikki qismdan: Göygöl Davlat Tabiat Qoʻriqxonasi va uning “Eldar shami” filialidan iborat.

Göygöl va uning atrofidagi oʻrmon landshaftlari oʻz tabiat boyligi va goʻzalligi bilan dunyoda mashhur. Bu qoʻriq bir necha marta (1950, 1961‑yillarda) bekor qilingan, statusi oʻzgartirilgan va 1965‑yilda uchinchi marta tashkil etilgan. Uning hududi ikki qismdan: Göy‑Göl davlat tabiat qoʻriqidan va uning “Eldar shami” filialidan iborat. 1925‑yilda yaratilgan bu qoʻriq Kavkazning shimol‑sharq yamalarida Göygöl tumanining hududida joylashgan.

Yaratilish maqsadi

Qoʻriq ichimlik suv manbai sifatida Göygölning suvini saqlash va tozaligini taʼminlash, Kichik Kavkazning tipik landshaftini, fauna va florasini himoya qilish, saqlash va oʻrganish maqsadida yaratilgan.

Qoʻriqning yaratilishidagi asosiy maqsad Kichik Kavkaz silsilasining shimoliy etaklaridagi suv havzalarida tabiat komplekslarini saqlashdir.

Qiziqarli maʼlumot

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti 2008‑yil 01 aprel sanasidagi Farmoni bilan Xanlar, Goranboy va Daşkəsən tumanlarining maʼmuriy hududlarining 12755 gektar maydonida Göygöl Davlat Tabiat Qoʻriqining bazasida va unga qoʻshni oʻrmon va davlat yerlarida Göygöl Milliy Parki yaratilgan.

Göygöl Davlat Tabiat Qoʻriqi 1925‑yilda Oʻzbekistonda yaratilgan birinchi qoʻriq boʻlgan.

Relyefi va iqlimi

Göygöl Milliy Parkining asosiy qismining relifi uchun chuqur daryolar, uzun suv oʻtkazuvchilari, turli qiyalikdagi yamalar xosdir. Hudud turli daryolar daryolari bilan juda koʻp boʻlinib ketgan. Hududda qishda quruq oʻtadigan sovuq iqlim va qishda quruq oʻtadigan moʻta‑issiq iqlim turlari hukmron. Havaning oʻrtacha yillik harorati 4–10 daraja oraligʻida oʻzgaradi. Yillik yogʻingarchilik miqdori 600–900 mm ga teng. Kichik Kavkazning shimoliy yamalarining subalp zonasining bir qismi va oʻrta togʻli oʻrmonlar, Göygöl, Maral, Zəli koʻllarining ekosistemi qoʻriqning asosiy himoya qilinadigan obyektlaridan biridir. Iqlim asosan sovuq, qishda quruq boʻladi. Göygöl davlat tabiat qoʻriqining hududi chuqur vodiylar orqali koʻplab tarkibiy qismlarga boʻlingan. Oʻsha vodiylarda kichik, oʻtkir daryolar oxiriga yetadi. 10‑ga yaqin koʻllar mavjud.

Hayvonot olami

Parkning hayvonlar olami bir qator yovvoyi sutemizuvchilar va qush turlari bilan iborat boʻlib, ulardan nufuzli Qafqaz marali, ayi, tekə, çuyur, choʻchqa, oʻrmon mushugi, samur, vaşaq, quyon, dələ, qushlardan Xazar uları, qora kerkes, keklik va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Hududda yashovchi hayvonlardan ikkisining—Sharqiy Qafqaz tekəsi va Zaqafqaziya qonur ayi—nomi “Qizil kitob”ga kiradi. “Qizil kitob”da Göy-gölda yashovchi va himoyalangan forel baliği va bir qator qushlarning ham nomi mavjud. Qorongʻichda 30 turdagi sutemizuvchilar, 6 turdagi sudralar, 3 turdagi amfibiyalar, 1 turdagi baliq, 46 turdagi qushlar bor. Çuyurga, Qafqaz maraliga, Sharqiy—Qafqaz togʻ echkiga, qonur ayi, susamurga, kichik dələyə va boshqa hayvonlarga duch kelinadi. Qushlardan toʻgʻli olib ketadigan qush, kechəl kerkes, kəllik va boshqalar mavjud.