Güzelşeyh Kasrı ve Medresesi

Güzelşeyh Kasrı yoki Güzel Şeyh Kasrı, Altınakarda joylashgan bir kasırdir.

Tarixi

Arxeolog Eyüp Ayning 1905 yilda qurilganligini yozgan binoning qurilish sanasiga oid hujjat topilmagan. Madaniyat va Turizm vazirligiga tegishli Madaniyat meroslari va muzeylar bosh boshqarmasi tarkibida faoliyat yurituvchi Muzeylar va qazishmalar boʻlimi rahbariyatiga tegishli bir guruh, Üçtepe Höyükda olib borgan qazishmalar davomida qilgan atrof sayohatida halok holatdagi binoga duch keldi. Binoning roʻyxatga olish uchun olib borilgan yozishmalar natijasida, Diyarbakır Madaniyat va Tabiat Meroslarini Himoya qilish hududiy kengashi 6 iyun 1990‑yilda oʻtkazgan yigʻilishida 482‑sonli qaror bilan 2863 va 3386‑sonli qonunlar asosida himoya qilinishi lozim boʻlgan koʻchmas madaniy meros sifatida roʻyxatga olindi. Ushbu yozishmalarda, binoning bir han sifatida ishlatilgani yozilgan edi. Arxitektura tarixchisi Meltem Tekin Bayram, 1898‑yilgi hujjatda Shayx Kasım Efendining 40 yil davomida binoni madrasa va tekkə sifatida foydalanganini va u 1895‑yilda vafot etganini inobatga olgan holda, binoning 1855‑yildan boshlab bu funksiyalarda ishlatilganini bayon etadi.

Binoning mulkiyati Altınakar oilasiga tegishli edi.

Diyarbakır Madaniyat Meroslarini Himoya qilish hududiy kengashi 28 mart 2012‑yil va 397‑sonli qarori bilan 2‑Guruh sifatida roʻyxatga olindi.

Joylashuvi va arxitekturasi

Bino, Diyarbakır viloyatining Çınar tumanidagi Altınakar qishlogʻiga tegishli Gelensu mezrosida, qishloq va dashtga hukmron boʻlgan tepadan joylashgan. Hozirgi kunda halok holatdagi yığma bino, zamin va birinchi qavatdan iborat ikki qavatli edi. 22,30 × 38,50 m oʻlchamdagi toʻgʻri toʻrtburchak planli zamin qavati, sharq‑gʻarb yoʻnalishda choʻzilgan edi. Ushbu qavatning sharq va gʻarb fasadlarida birer kirish joyi bor edi. Sharq kirishi yıkilgan holatda boʻlsa, gʻarb kirishi qisman tik turardi.

Gʻirishlar ochilgan sharq‑gʻarb yoʻnalishida, 3,50 × 38,50 m oʻlchamdagi toʻrtburchak rejalik koridor choʻzilgan edi. Bu boʻlimni qoplagan bej tonoz bilan pol orasidagi balandlik 4,15‑4,35 m oraligʻida edi. Koridorning uzun tomonlarida toʻrtburchak rejalik sakkizta xona joylashgan va bu xonalarga oʻtish, dumaloq kamarlik boʻshliqlar bilan taʼminlangan edi. Shimoldagi xonalarning shimoli, janubdagi xonalarning esa janub fasadlarida ikkita deraza bor edi. Qobiq bazalt bilan qurilgan va gʻisht asosli suyuqlik bilan qoplangan devorlarning qalinligi 95‑100 sm oraligʻida oʻzgarib turardi. Xonalarga ochilgan eshiklarning atrof, kamar va yuqori qismlarida sharq‑gʻarb yoʻnalishida choʻzilgan boʻgʻin qismlarida ingichka kreç toshi ishlatilgan edi. Qavatning pollari ingichka bazalt qoplamali edi. Gʻarb tomondagi qarama‑qarshi birinchi ikkita xonaning eshigi va devorlari tik turarkan, uchinchi xonalar qisman tik turardi. Qolgan qismi deyarli butunlay asos darajasigacha yıqqan va tuproq ostida qolgan edi. Gʻarb tomondan sanaganda shimoldagi toʻrtinchi xonada joylashgan va birinchi qavatga kirishni taʼminlaydigan spiral zinapoya ham yıqqan edi. Bu zinapoyaning tashuvchi devorlari ingichka kreç toshi, bosqichlari esa ingichka bazalt edi.

Zamin qavatining shimoliy‑gʻarb burchagidagi 3,60 m × 7,50 m oʻlchamdagi xonaning bir devori hamda shift toʻliq, ikki devori esa qisman yıkılmışdir. Eshik qismining oʻlchamlari ichdan 93 × 238 sm, tashqadan 82 × 205 smdir. Xonadagi ikki derazadan ayakta qolgan yagona derazaning oʻlchamlari ichdan 74 × 176 sm, tashqadan 62 × 130 smdir. Sharqdagi xona 3,70 m × 7,40 m oʻlchamda boʻlib, xonaning ikki devori hamda shifti qisman yıkılmışdir. Xona eshigi ichdan 92 × 230 sm, tashqadan esa 80 × 199 sm oʻlchamda. Shimoliy devordagi ikki derazaning oʻlchamlari ichdan 75 × 176 sm, tashqaridan 62 × 132 smdir. Bu xonaning sharqdagi xonaning uch devori, shifti va derazalari toʻliq yıkılmış boʻlib, kirish qismi ichdan 94 × 226 sm, tashqadan 82 × 200 sm oʻlchamda.

Zamin qavatining janubiy‑gʻarb burchagida joylashgan 3,65 × 7,35 m zamin oʻlchamiga ega xonaning bir devori qisman yıkılmışdir. Ichdan 92 × 230 sm, tashqaridan 80 × 199 sm oʻlchamdagi kirishga ega xonaning janubiy devorida ikki katta deraza hamda bir tepa derazasi, gʻarb devorida ikki tepa derazasi mavjud. Janubdagi katta derazalar ichdan 75 × 180 sm, tashqaridan 63 × 132 sm, tepa derazasi ichdan 52 × 64 sm, tashqaridan 19 × 47 sm oʻlchamda. Gʻarbdagi tepa derazalari esa ichdan 50 × 64 sm, tashqaridan 16 × 46 sm oʻlchamga ega. Bu xonaning sharq tomonida joylashgan va bir devori qisman yıkılmış xona 3,65 × 7,35 m oʻlchamda. Eshik oʻlchamlari ichdan 91 × 231 sm, tashqaridan 80 × 202 sm boʻlsa, janubiy devordagi ikki deraza ichdan 75 × 181 sm, tashqaridan 65 × 132 smdir. Qisman ayakta qolgan va bu xonaning sharqida joylashgan xonaning devorlari hamda kirishi toʻliq yıkılmış holatda. 3,70 × 7,35 m zamin oʻlchamiga ega xonaning janubiy devorida ayakta qolgan yagona deraza, ichdan 75 × 178 sm, tashqaridan 65 × 132 sm oʻlchamda.

22,60 × 5,35 m zamin oʻlchamiga ega toʻrtburchak reja birinchi qavat devorlari 60‑80 sm oraligʻida oʻzgaruvchi qalinlikda. Sandıq devor texnikasi bilan va ikki qatlamli qurilgan birinchi qavat devorlarining tashqi yuzlarida ingichka ohak, ichki qismlarida moloz va harç ishlatilgan. Hozirgi kunda qavatning tavani va makonlarga ochilgan eshiklari toʻliq, tashqi devorlarining bir qismi bilan poli esa katta darajada yıqqan holatda. Qavatning gʻarb tomonida, shimol‑janub yoʻnalishda choʻzilgan toʻrtburchak reja ikki koʻshk xonasi joylashgan. Shimol‑gʻarb burchagidagi xonaning zamin oʻlchamlari 4,00 × 7,75 m boʻlsa, janub‑gʻarb burchagidagi xonaning qisqa tomoni 4,05 m, uzun tomoni nomaʼlum. Bu ikki xona, sharq‑gʻarb yoʻnalishda choʻzilgan va ularni ajratib turuvchi bir hudud bilan bir‑biri­dan ajratilgan. Birinchi qavatdagi makonlarning tuzilma elementlarining koʻpida yoʻqotishlar boʻlsa ham, oʻxshash oʻlchamga ega deraza va nişlar mavjud.