Halicarnassus

Halikarnassus qadimiy shahar boʻlib, Karida, Anatoliya hududida joylashgan edi. U janub‑gʻarbiy Karida, Gökova koʻrfazining qulay joyida, hozirgi Bodrum, Turkiyada joylashgan edi. Shahar Halikarnassus maqbarasi, yaʼni oddiygina Mausolus maqbarasi nomi bilan mashhur boʻlib, bu nom “maqbara” soʻzining kelib chiqishini taʼminlagan. Maqbara 353‑350 mil. avv. yillarda qurilgan boʻlib, qadimiy dunyoning yetti moʻjizalaridan biri sanalgan.

Halikarnassus tarixi ikki oʻzaro bogʻliq masalada noyob edi. Halikarnassus koʻp boshqa yunon shahar-davlatlari qirolardan ozod boʻlganda ham monarxik hukumat tizimini saqlab qolgan. Ikkinchidan, ioniy qoʻshnilar fors hukmiga qarshi qoʻzgʻolgan boʻlsa, Halikarnassus ularga sodiq qolgan. U Fors imperiyasining bir qismi boʻlib, Aleksandr Makedonskiy 333 mil. avv. yilda Halikarnassus qoʻnishida uni zabt qilguncha qolgan.

Zephyria bu joyning asl nomi boʻlib, hozirgi katta Sent‑Piter qalʼasi 1404 milodiy yilda Rodsiyning ritsarlari tomonidan qurilgan. U dastlab orol sifatida qurilgan boʻlib, vaqt oʻtishi bilan qitʼa tomonidagi bir necha Karian aholi punktlarini oʻz ichiga olgan. Ammo vaqt oʻtishi bilan orol topografik jihatdan qitʼa bilan birlashgan va shahar mavjud Salmacis, yaʼni mahalliy Leleges va Karialiklarning qadimgi shahri va keyingi qalʼa joyi bilan birlashtirilgan. Birinchi koʻchmanchilar aslida Peloponezdan kelgan Doriyaliklar boʻlgan.

Nomining kelib chiqishi

Yunoncha Ἁλικαρνασσός soʻzining -ασσός (-assós) qoʻshimchasi substrat toponimiga ishora qiladi, yaʼni asl grekdan oldingi nom joy nomini taʼsir qilgan yoki belgilagan (Parnasus bilan solishtiring). 2015‑yilgi maqolada lingvist va filolog Ilya Yakubovich -καρνασσός elementi Luwiy (CASTRUM)ha+ra/i‑na‑sà / (CASTRUM)ha+ra/i‑ni‑sà ʼqalʼaʼ soʻzi bilan bir xil ekanligini taklif qilgan. Agar shunday boʻlsa, toponim ehtimol Halikarnassusda yunon bilan birga soʻzlanuvchi Luwik til boʻlgan Karian tilidan olingan. Halikarnassusning Karian nomi 𐊠𐊣𐊫𐊰 𐊴𐊠𐊥𐊵𐊫𐊰 (alos k̂arnos) yozuvlarda taxminan aniqlangan.

Miken davri

Halikarnasdan uzoq boʻlmagan Musgebi (yoki Muskebi, zamonaviy Ortakent)da baʼzi katta Miken qabrlari topilgan. Turkiya arxeologi Yusuf Boysalga koʻra, Muskebi materiali, mil. avv. XV asr oxiridan taxminan 1200 mil. avv.gacha boʻlgan davrga tegishli, bu hududda Miken aholisining mavjudligini tasdiqlovchi dalil hisoblanadi.

Ushbu davrga oid qirqdan ortiq dafn joylari topilgan. Bu qabrlardan topilgan boy asarlar hozir Bodrum qalʼasida saqlanmoqda. Ushbu topilmalar qadimiy Arzava va Ahhiyava hududlarini aniqlash muammosiga biroz yoritish beradi.

Temir davri

Halikarnasning asos solinishi turli anʼanalarda bahs mavzusi boʻlsa-da, u Doria koloniyasi ekanligi asosiy nuqtada kelishilgan; uning tangalarida Medusaning bosh tasviri, Afina yoki Poseydon, yoki uch tishli nayza tasvirlari kabi tasvirlar, ona shaharlar Troezen va Argos ekanligini tasdiqlaydi. Strabon aytganidek, aholi Poseydonning oʻgʻli Anthesni afsonaviy asoschi sifatida qabul qilgan va Antheadae unvonidan faxrlangan.

Erta davrlarda Halikarnassos Dorik Hexapolis aʼzosi boʻlgan, unda Kos, Cnidus, Lindos, Kameiros va Ialysus ham bor edi; lekin u ittifoqdan chiqarildi, chunki uning fuqarosidan biri, Agasicles, Triopiya oʻyinlarida yutgan uchta uchastkali mukofotini odatga koʻra Triopiya Apolloga bagʻishlash oʻrniga oʻz uyiga olib keldi. Mil. avv. 5‑chi asr boshlarida Halikarnassos Karianing Artemisia I (shuningdek Halikarnassos Artemesia) hukmronligida boʻlgan, u Salamis jangida dengiz komandiri sifatida mashhur boʻldi. Uning oʻgʻli va merosxoʻri Pisindalis haqida ozgina maʼlumotlar mavjud. Artemisia ning nevarasi Halikarnassos Lygdamis II sheʼriyatchi Panyasisni oʻldirganligi va ehtimol Halikarnassodagi eng mashhur shaxs Herodotning (mil. avv. 457 atrofida) oʻz shahrini tark etishiga sabab boʻlganligi bilan tanilgan.

Hekatomnid sulolasi

Hekatomnus, oʻsha paytda Fors imperiyasining bir qismi boʻlgan Karianing shohi boʻlib, mil. avv. 404‑yildan mil. avv. 358‑yilgacha hukm surdi va Hekatomnid sulolasini barpo etdi. U uchta oʻgʻil – Mausolus, Idrieus va Pixodarusni qoldirdi, ularning har biri navbatma‑navbat hukmronlikni davom ettirdi; va ikki qiz – Artemisia va Ada, ular oʻzlarining ukalari Mausolus va Idrieus bilan turmush qurishdi.

Mausolus poytaxtini Mylasadan Halikarnassosga koʻchirdi. Uning ishchilari shahar limanini chuqurlashtirdilar va tortib olingan qumni kanaldan oldingi himoya toshqinlarini qurishda ishlatdilar.

Quruqlikda ular koʻchalar va maydonlarni tosh bilan qoplashdi, oddiy fuqarolar uchun uylar qurishdi. Va portning bir tomonida ular Mausolus uchun katta mustahkam saroy qurishdi, bu saroy dengizga va togʻlarga qarab ochiq manzaralarga ega boʻlishi uchun joylashtirilgan edi—dushmanlar hujum qilishi mumkin boʻlgan joylar. Quruqlikda ishchilar devorlar va kuzatuv minoralari, yunon uslubidagi teatr va Ares—yunan urush xudosi uchun ibodatxonani ham qurishdi. Artemisia va Mausolus shaharni bezash uchun katta miqdorda soliq pullarini sarflashdi. Mausolus va Artemisia Halikarnas va uning atrofidagi hududni 24 yil boshqargan. Ular porloq marmardan haykallar, ibodatxonalar va binolar buyurtma qilishdi. U 353 mil. avv. vafot etganda, uning xotini, singlisi va merosxoʻri, Kariya Artemisia II, shaharni nazorat qiluvchi tepadagi tepadan oʻzini ham oʻzini ham qamrab olgan ajoyib maqbara qurishni boshladi. U 351 mil. avv. (Cicero, Tusculan Disputations 3.31 ga koʻra, qaygʻu tufayli) vafot etdi. Pliniy Kattaning aytishicha, hunarmandlar patroni vafotidan keyin ham maqbara ustida ishlashni davom ettirishdi, “bu bir tomondan uning oʻz shon-shuhrati, ikkinchi tomondan haykaltaroshning sanʼati sifatida koʻriladi,” deb, uni 350 mil. avv.da tugatishdi. Mausolusning bu maqbarasi Mausoleum deb atalib, qadimgi dunyoning yetti moʻjizalaridan biri boʻldi.