Handaberd

Handaberd (Armenian: Հանդաբերդ), Lekh qalası (Azerbaijani: Lex qalası yoki Löh qalası) yoki Lev qalası deb ham ataladi, 9‑asr fortifikatsiyasi boʻlib, Ozarbayjonning Kalbajar tumanida, Lev va Knaravan qishloqlari yaqinida, Levçay daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Uni Xachenning arman prinsipi boʻlgan Atrnerseh I qurdi, u shu yerda yashardi.

Tarixi

Kalbajar togʻli hududidagi bir necha qalalardan biri boʻlgan Handaberd Ayrım daryogʻining ustida, qalin oʻrmon bilan oʻralgan baland togʻ tagida, Ganlykend qishlogʻidan oqib oʻtuvchi Levçay daryosining oʻng qirgʻogʻidan 600 metr (2 000 fut) masofada qurilgan. Handaberd birinchi marta 10‑asr arman tarixchisi Movses Kaghankatvatsi tomonidan “Handu berd” deb tilga olingan; u “Albaniyaning mamlakati tarixi” asarida bu qalʼa Xachenning shohligi boʻlgan Atrnerseh tomonidan 9‑asrning ikkinchi choragida qurilganligini yozgan. Atrnerseh, Siunia sulolasining bir tarmogʻiga mansub boʻlib, tarixiy arman Artsax viloyatiga mos keluvchi hududni boshqargan. Handaberd Xachen shohligining Tsar viloyatida (yoki Yuqori Xachen) joylashgan. Bu yer Atrnersehning yashash joyi boʻlishi bilan birga, oʻlimga hukm qilingan mahbuslar uchun qamoqxona ham boʻlgan.

Dadivank monastirida saqlanayotgan bir khachkar ustidagi yozuvga koʻra, 1142‑1182 yillarda Handaberd Yuqori Xachen shohi Hasan I Vakhtangyaniga tegishli boʻlgan. Atrnerseh davrida birinchi qurilishdan keyin, qalʼa sezilarli darajada kengaytirilgan. Taxminan 1250 yilda bu qalʼa arman tarixchisi Kirakos Gandzaketsi tomonidan yozilgan tarixda tilga olingan. Bir rivoyatga koʻra, qalʼa Cilician Armaniyasining Levon I qirolining yuborilgan mablagʻlari bilan taʼmirlangan va uning sharafiga Levonaberd (quyidagi turli variantlarga qarang) deb nomlangan.

Handaberdning yozuvlarini fransuz orientalist Mari‑Félicité Brosset 19‑asr oʻrtalarida oʻrganib chiqqan. Qalʼadan bir kilometrdan kam masofada sharqda oʻsha nomdagi oʻrta asr monastir majmuasi joylashgan boʻlib, u ham qazilgan.

Qalʼa tarixan Lev (Levçay daryosining ham armancha nomi), Levaghala, Levkala, Levonaberd, Lohaberd, Handberd va Handuberd kabi turli nomlar va talqinlar bilan atalgan.

Xususiyatlar

Qalʼa uch tomondan qiyalik toshlar va daryolar bilan oʻralgan boʻlib, tabiiy tosh reliefi kabi koʻrinadi. Qalʼaga kirish faqat shimoli‑sharqiy chekkadagi darvozalardan amalga oshiriladi. Qalʼaning ichki uzunligi 90 metr (300 fut), kengligi esa 35‑40 metr (115‑131 fut). Ichki qalʼa janub‑gʻarbiy yuqori burchakda joylashgan. Handaberd qalʼasining devorlarining oʻrtacha qalinligi 1,3 metr (4,3 fut). Suv omborlari 5‑6 ta, chuqurligi 3‑5 metr (10‑16 fut) boʻlib, ular oziq‑ovqatni saqlash, sovutish va ichimlik suvi manbai sifatida ishlatilgan. Hozirda devorlar vayron boʻlgan. Handaberd qalʼasining atrofida Pahak yoki Garavul (ikkalasi ham “himoya” degan maʼnoni anglatadi) va Jomard kabi atrofdagi togʻ choʻqqilarida kichikroq qoʻshma qalʼalar joylashgan. Handaberd qalʼasiga yaqin ikki gʻor mavjud boʻlib, arxeologlar u yerda insoniyatning erta davrga oid izlarini koʻrsatadigan buyumlarni topganlar.

Qalʼa Ozarbayjon Respublikasida davlat tarixiy ahamiyatga ega joy sifatida belgilangan.