Heraclea at Latmus

Heraclea at Latmus yoki Heraclea under Latmus (Qadimgi Yunoncha: Ἡράκλεια πρὸς Λάτμῳ yoki Ἡράκλεια ὑπὸ Λάτμῳ, romanizatsiya: Herakleia pros Latmo yoki Herakleia hupo Latmo; Lotincha: Heraclea ad Latmum), yoki qisqasi Heraclea yoki Herakleia (Ἡράκλεια), shuningdek Heracleia deb transliteratsiya qilingan, Gʻarbiy Latmus togʻining tagida, Kariya va Ioniyaning chegarasida, janubi-gʻarbiy Kichik Osiyoda (hozirgi Turkiyada) joylashgan qadimgi shahar edi. Hozirgi Kapıkırı qishlogʻi bu joyda joylashgan boʻlib, Bafa koʻli qirgʻogʻida turadi, bu koʻl qadimda Latmus koʻlagi qismiga kirgan edi, keyinchalik Mayandera daryosining choʻkindi toʻkilishi bilan botqoq boʻldi. Shahar va uning qalʼa qoldiqlari sezilarli darajada saqlanib qolgan.

Tarixi

Shahar, Arxaik va Klassik davrlarda Latmos deb atalgan, dastlab keyingi Herakleia shahridan taxminan 1 km sharqda joylashgan boʻlib, kichikroq qalʼa qoldiqlari, uylar va boshqa binolar qoldiqlari, hamda mil. avv. 6‑va 5‑asrga oid kulolchilik topilgan. Mil. avv. 5‑asrda Latmos Deliylar ittifoqi aʼzosi boʻlgan, bir talant soliq bahosi belgilangan. Shahar mil. avv. 4‑asrda Mausollos tomonidan bosib olingan va keyinchalik, ehtimol mil. avv. 4‑asr oxiri yoki mil. avv. 3‑asr boshlarida, yangi shahar bu joyda gʻarbga qarab qurilgan va Herakleia deb nomlangan. Bizans geografiyasi Stephanus shaharni qisqa muddat Pleistarcheia deb ham atagan, bu nom Pleistarchosdan kelib chiqqan, u Antipaterning oʻgʻli va Kassanderning ukasi boʻlib, mil. avv. 301‑yilda Ipsos jangidan keyin bir necha yil Kariya hukmronligini amalga oshirgan.

Herakleia erta xristianlashtirilgan deb hisoblanadi, chunki erta bishoʻlik dalillari mavjud. Endi doimiy episkopalik boʻlmasa-da, u Rim Katolik cherkovining titular episkopalik sifatida saqlanib qoladi.

Arxeologiyasi

Hellenistik shahar Hippodamian tarmoq rejasi boʻyicha qurilgan, koʻchalar kompas yoʻnalishlariga mos kelgan. Shahar markaziga yaqin joyda agora, 60 m × 130 m oʻlchamdagi ochiq maydon, janubiy tomoni yaxshi saqlangan, ikki qavatli doʻkonlar bilan qoʻllab-quvvatlangan terasda qurilgan; yuqori qavat agora ichiga ochilgan, pastki qavat esa pastki hududdan kiriladi. Agora shimoli‑sharq burchagida bouleuterion joylashgan, bu bouleuterion Prieneʼdagi bouleuterionga oʻxshash reja bilan qurilgan.

Agoraning darhol gʻarbida joylashgan toshli tepadagi Athena ibodatxonasi shahar ichida tarmoq bilan mos kelmaydigan bir necha tuzilmalardan biridir. Erta 3‑asr mil. avv. davriga oid boʻlishi taxmin qilingan ibodatxona 9 m × 17 m oʻlchamda boʻlib, ichki xonadan (cella), chuqur pronaos (deyarli cella kabi chuqur) va old tomonda ikki Dorik antiq ustunidan iborat oddiy reja tuzilgan. Old yuzasi marmardan, qolgan qismi esa shahar binolari va qalʼalarining koʻpchiligida ishlatilgan mahalliy gnaysdan qurilgan. Cella devorlari 7 m dan ortiq balandlikda hali ham turibdi.

Shaharning janubiy uchida janubiy-gʻarbga qaragan, tarmoq bilan mos kelmaydigan, toshli qiya ichiga qurilgan gʻaroyib tuzilma joylashgan. U 14 m diametrli, atirgul shaklidagi xonadan iborat boʻlib, devorlari qismiga gʻisht, qismiga esa mavjud togʻ jinsidan iborat, markaziy darvoza bilan yopilgan kesma devor bilan tugallanadi; uning oldida har burchakda kvadrat tayanch va ularning orasida besh yoki olti ustunli fasad joylashgan. Bu tuzilma Selene xudisasi sevgan, chorvador yoki ovchi Endymionga bagʻishlangan muqaddas joy boʻlishi mumkin, chunki baʼzi rivoyatlarda u Latmos togʻida yashab, togʻning gʻorida abadiy uxlab yotar edi. Pausaniasga koʻra, Latmosda Endymionning adytoni boʻlgan; Strabo esa Endymionning qabri kichik daryo boʻylab bir oz uzoqda joylashganini aytadi.

Boshqa aniqlangan qoldiqlari boʻlgan binolar orasida uchta boshqa ibodatxona, teatr, nymphaeum va Rim hammomi ham bor. Shaharning janubiy uchida joylashgan yarim orolning yamalari (hozirda Vizantiya qalʼasi bilan egallangan) boʻylab koʻplab toshga qazilgan qabristonlar koʻrinadi, ularning baʼzilari koʻl sathining koʻtarilishi sababli suv ostida qolgan. Hellenistik davrda Herakleia sharqida joylashgan eski Latmos shahri ham nekropolisga aylangan; u yerda baʼzi dafnlar marmar arxitektura bezaklari bilan boʻshliq qabristonlarda amalga oshirilgan.

Herakleia shahar devori yunon va rim dunyosidagi eng yaxshi saqlanib qolgan hellenistik qalʼalar qatoriga kiradi. Devor qurilishi baʼzan mil. avv. 4‑asr oʻrtalarida Karianing Maussollos podshohiga taalluqli deb aytilgan boʻlsa-da, koʻpchilik olimlar mil. avv. 4‑asr oxiri yoki 3‑asr boshida qurilgan deb hisoblab, devorni Asander, Lysimachos, Pleistarchos yoki Demetrios Poliorketes bilan bogʻlaydilar. Asl aylana umumiy uzunligi 6,5 km boʻlib, intervallar boʻyicha darvoza va 65 ta minoralar bilan ajratilgan, ularning koʻpchiligi deyarli asl balandligida qolgan, eshiklar, derazalar, zinolar va boshqa arxitektura elementlarini saqlab qolgan. Aylana keyinchalik shimoli‑sharqdagi eng baland nuqtalarni yoʻqotgan diateichisma yoki kesma devor orqali 4,5 km ga qisqartirilgan.