Həsənxan qalası

Həsənxan qalası — Qax rayonining Qaxbaş qishlogʻining yaqinida Kürmükçay daryosining oʻng tomonida joylashgan. Qalʼa minoralar va qalʼa devorlaridan iborat. Minoralarda ikki qator mazgal va deraza joylari, devorlarda esa mazgallar mavjud. Har bir minorada 36 mazgal va istehkam toʻplari uchun 10 deraza bor. Devorda esa 168 ta mazgal va 8 ta deraza mavjud. Himoya maqsadli obyekt hisoblanadi. Qalʼa qurilishida choy toshi va ohak eritmasidan foydalanilgan. Qalʼa qurilishi XIX asrning ikkinchi yarmiga taalluqlidir. Juda ehtimol bu qalʼa Ilisu sultonligi Rossiya imperiyasiga qoʻshilgandan keyin ruslar tomonidan qurilgan. Qalʼa Dagestan hududidan kelgan hujumlarning oldini olishda ruslarning yordamiga erishgan.

Obyektning “Həsən xan qalası” deb nomlanishiga kelsak, mahalliy aholi qalʼani keyinchalik qalʼa garnizoniga qoʻmondonlik qilgan general-mayor Həsən xanning ismi bilan bogʻlagan. Ilisu sultoni Ali sultonning nevarasi Həsən xan rus armiyasida xizmat qilgan, general-mayor darajasigacha koʻtarilgan. General-mayor Həsən xan 1882‑yilda vafot etgan va Qaxbaş qishlogʻining qabristonida bobosi Ali sultanning yonida dafn qilingan. Mugʻojasining ustida maqbara qurilgan.

Mahalliy aholi “Həsən xan qalasi” deb atagan bu tarixiy obideni davlat himoya qiladi.