Hungarian Geographical Museum

1983‑oktabrida Érden ochilgan Magyar Földrajzi Múzeumning maqsadi geografiya fanlari, shuningdek, maʼgʻar sayohatchilar, geografik kashfiyotchilar bilan bogʻliq material yodgorliklar, qoʻlyozmalar, xatlar, kundaliklar, ekspeditsiya hisobotlari, kitoblar, gazeta maqolalari, tasviriy sanʼat asarlari, shaxsiy meroslarni izlash, yigʻish, saqlash, ilmiy qayta ishlash va umumiy mulkga aylantirishdir. Doimiy koʻrgazmalari bilan birga har yili 2‑3 vaqtinchalik koʻrgazma oʻtkaziladi.

Tarixi

Érd‑ófalui Sina‑kastélyning vayron boʻlishidan beri Érd shaharining yagona muhim, diniy boʻlmagan tarixiy binosi eski Batthyány–Sina–Wimpffen–Károlyi‑kastély boʻlib, hozirda Magyar Földrajzi Múzeum shu yerda faoliyat yuritadi. Yuqori qavatli, klassitsistik bino Pest atrofidagi oʻrtacha oʻlchamdagi kurialar orasida chiroyli nisbati, uygʻun koʻrinishi bilan ajralib turadi. Tashqi tomoni bosqichma‑bosqich kengayib borayotgan Budai yoʻliga qaraydi. Ikkala uchida, munosib masofada, toʻgʻri burchakda ikki past, gumbazli qishloq bino qoʻshilgan boʻlib, u yerda hozirda kvartiralar va doʻkonlar joylashgan. Uchta bino keng hovli, bogʻni birlashtiradi. Binoning uzunligi 68 metr, kengligi 14 metr. Tashqi devorlar gʻisht va sóskúti ohaktan qurilgan. Binoning ichki makonining joylashuvi bir necha marta oʻzgartirildi, devorlar yirikildi va yangi devorlar qurildi, har bir davrning foydalanish maqsadlariga mos ravishda (kvartira, ofis, maktab va hokazo).

Bino herceg Batthyány Fülöp mulkida 1840‑yilda qurilgan. Keyinchalik kuriya Wimpffen oilasiga oʻtgani, shu sababli bino hozirgi nomi ham shu oiladan keladi. Ehtimol Wimpffen oilasining Vengriyada yashovchi aʼzolari, hamda mulkning xizmatkorlari unda yashagan. Jovicza I. (1971) ga koʻra, mustaqillik urushi davrida bino avstriya generallarining bosh qoʻmondonligi boʻlgan, va yaqinida janglarda halok boʻlganlar dafn qilingan. Binoning kengligi mehmonlar, yoʻlovchilarni ham joylashtirishga imkon bergan, avvalgi Pelikán Fogadó kabi. Masalan, 1871‑yil fevral oyida Eötvös Józsefning yer qoldiqlarini olib boruvchi daʼvo marosimi ishtirokchilari – yoʻlda Ercsibe – ham shu yerda tunashgan.

Soborlar bogʻi

Magyar Földrajzi Múzeum 2000–2001‑yillarda yangilangan bogʻi eng mashhur venger sayohatchilarning haykaltaroshlik tasvirlariga ajoyib muhit yaratadi. Birinchi asar 1984‑yilda ochildi. Toʻrt oʻn yillik koʼmir koni uxlaganidan keyin Antal Károly Kossuth‑ va Munkácsy‑ mukofotli haykaltarosh Kőrösi Csoma Sándor haykali oʻrnatildi. Kőrösi Csoma Sándor haykalini yana toʻqqizta sayohatchi haykali kuzatdi, ularni Erden yashovchi Domonkos Béla haykaltaroshi yaratgan. Asarlar oʻrnatilishi xayriya tufayli amalga oshirildi.

Haykallar ularning oʻrnatilgan vaqt tartibi boʻyicha:

Teleki Sámuel (1989)

Graf Teleki Sámuel (1845–1916) Sáromberkén tugʻilgan. Germaniyada universitetda tahsil olgan. Hayoti maqsadi yangi geografik kashfiyotlarni amalga oshirish deb hisoblagan. Oʻz mablagʻidan Sharq‑Afrikaning kam maʼlum hududlariga ilmiy ekspeditsiya tashkil etgan.

Stein Aurél (1990)

Stein Aurél (1862–1943) gʻarb universiteti orientalistika tahsilidan soʻng Xitoy, Hindiston, Eron dunyo mashhur arxeologi boʻldi. Eng koʻp Xitoyning Tarim havzasida izlanish olib borgan. Qadimiy qadimgi shaharlarni choʻldagi qum ostidan qazib chiqqan va mashhur ipak yoʻlining bir boʻlagini ham qayta tiklagan. Dunyo miqyosidagi natijalarini britaniyalik fuqarolik orqali eʼlon qildi, lekin vengerligini hech qachon inkor etmagan. Qimmatbaho kutubxonasini vasiyat bilan Magyar Tudományos Akadémiaga qoldirgan.

Baktay Ervin (1991)

Baktay Ervin (1890–1963) Hindiston madaniyati, sanʼatining ommalashtiruvchisi edi. Oʻzining singlisi orqali mamlakatning katta hududlarining koʻplab joylarini kezib chiqa oldi. Kőrösi Csoma Sándorning tadqiqotlari boʻyicha zanglai va puktali kollej joylarini aniqladi. 1930‑yillarda Yer sharini tahrir qiluvchi edi. Hindistondan yozgan maqolalari, kitoblari orqali mashhur yozuvchi boʻldi.

Déchy Mór (1992)

Déchy Mór (1851–1917) alpinist, ilmiy tadqiqotchi. Odesa shahridan boshlagan yetti ekspeditsiyasi davomida Kavkazning eng yaxshi tanishuvchilaridan biriga aylandi. Yoʻllariga mutaxassislarni ham olib bordi. Asosiy yutuği, baland togʻlardagi muzliklarni oʻrganib chiqqanidir.

Teleki Pál (1993)

Teleki Pál (1879–1941) zamonaviy iqtisodiy geografiyaning milliy asoschisi deb hisoblanadi. Ajoyib xaritachi Yaponiyaning orollaridan chizgan xaritasi va xarita tarixiy tadqiqoti xalqaro muvaffaqiyatga erishdi. Boshqa mashhur xaritasi, yaʼni “qizil xarita”. Koʻplab milliy va xalqaro tashkilotlarda muhim rol oʻynadi. 1911‑yilda bir geografiya muzeyi tashkil etish gʻoyasini birinchi boʻlib ilgari surdi. Ikkita marta mamlakat bosh vaziri boʻldi. Birinchi marta 1920‑yilda qisqa muddat, ikkinchi marta 1939‑1941 yillarda.

Prinz Gyula (1993)

Prinz Gyula (1882–1973) geograf‑geolog Tien‑san tadqiqotchisi. Oʻqituvchisi Lóczy Lajos tavsiyasiga binoan 1906‑yilda Almásy Györgyning Tien‑san ekspeditsiyasiga qoʻshildi. Prinz ajoyib panoramali chizmalar orqali Tien‑san choʻqqilarini, vodiylarini abadiylashtirdi. Ularning bir qismi muzeyimiz koʻrgazmasida ham koʻrinadi. Ikkinchi ekspeditsiyasi Qirgʻiziston va Qozogʻistonga olib bordi.

Reguly Antal (1994)

Reguly Antal (1819–1858) Zirc shahrida tugʻilgan. Huquqiy maʼlumotga ega boʻlsa ham, qiziqishi tillar, sayohatga yoʻnalgan edi. Germaniya, Daniya va Shvetsiyaga sayohat qilib, fin‑ugor lingvistikasiga eʼtibor qaratdi. Finlar bilan tanishgandan soʻng, Rossiya ichidagi kichik qabilalar (manysik, hanti, mordvin, mari) orasiga sayohat qilib, lingvistik kolleksiya ishini davom ettirdi. Lingvistik va etnografik natijalari asosida dunyo mashhurligiga erishgan olim boʻldi.

Almásy László (1995)

Almásy László (1895–1951) texnika ixlosmandi, Líbiai choʻli qoriyning eng yaxshi tanishlaridan biri. Asosan Zarzura oʻazisining va Gilf Kebir 10 ming yillik qadimgi tosh rasmlari kashfiyoti bilan oʻz ismini kashfiyotchilar safarlari tarixiga yozdi. Ikkinchi jahon urushida Rommel generali uzoq masofali kuzatuvchi xodimi sifatida oʻrta rütbada xizmat qildi. Misrga qaytgach, Choʻl Tadqiqot Instituti direktori etib tayinlandi. Tropik kasallikdan Salzburging kasalxonasi ichida vafot etdi.