Il Arslan Mausoleum

Yodgorlik joylashgan joyi: Daşoguz viloyatining Köneürgenç tumani.

Yodgorlik davri: mil. avv. XII asr

“Köneürgenç shahrida qurilgan yodgorliklar xalqimizning milliy faxr yoʻlida qolgan asl nusxalardir. Bu yerda Il-Arslanning, Tekeşiń, Nejmeddin Kubraning, Soltan Alynning, Töre beg hanining, Piriyar Welining qoldiqlari, Gutly Temirning minorasi va boshqa yodgorliklar bir-biridan takrorlanmaydigan ajoyib koʻrinishlar bilan hayratga soladi.”

Turkmanistonning Birinchi Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy

Bu yodgorlik hozirgi kungacha mahalliy aholi tomonidan Fahreddin Razı nomi bilan bogʻlangan boʻlsa-da, aslida Xorazm shohi Il Arslanningidir. Toʻgʻri, Fahreddin Razy oʻzining diniy daʼvo ishlarida maʼlum bir davrlarda Ürgençda yashagan. Ammo, Xorazmiylar diniy taʼlimda ham, aql va erkinlikni targʻib qilishdan iborat falsafiy oqimga moyil boʻlgani uchun olim Fahreddin Razy ular bilan ziddiyatga kirib, Xirat shahriga koʻchib ketadi. U Xiratda 606‑yili (1208‑yili) vafot etadi va shu yerda da qabr topadi. Uning, Oʻgʻoniston Xirat shahridagi maqbarasi keng maʼlumdir.

Arxitektura maʼlumotlari yodgorlik XII asrining oxiri, hatto oʻrtalari bilan sanalishini talab qiladi. Dizaynning gʻabari, binolar bezagi va tashqi koʻrinishi uni oʻsha davrning Ürgenjining qaysidir juda muhim ham martabali shaxsining nomi bilan bogʻlash imkonini yaratadi. Oʻsha davrda bunday shaxs faqat hukmdor Tekeşińning otasi Xorazmshah Il Arslan (1156‑1172 yillar) boʻlishi mumkin.

Aramgohning kichikroq, ammo juda nafis bezatilgan girelgasi sharqga qarab oʻrnatilgan. Girelgani va uning ustidagi ikki derazaning atrofiga oʻymali naqshlar bilan “P” harfi shaklidagi tasvirlar va turli chiziqlar bilan bezalgan. Arabcha yozuv “islimi” deb ataladigan qalam bilan yozilgan, satrning soʻzlari “kadi gul” va “burç gul” degan naqshlar bilan bezalgan.

Aramgohning gʻumbazining boshlangʻich joyi oʻn ikki gʻirra bilan qurilgan. Gʻumbazning toshi yashil rangli keramiklar bilan qoplangan. Yashil rangli keramiklar sariq rangli keramiklar bilan birikib, yengil shamol urib, osmonga uchadigan dengiz toʻlqinlarini eslatadi. Gʻumbazni ushlab turuvchi oʻn ikki gʻirra tutqich ham, rangli keramikchalar bilan bezalgan. Ushbu keramikchalar usti va osti yana yashil va sariq rangli keramik boʻlakchalari bilan “alaça” qalamida bezalgan. Oʻn ikki gʻirra tutqichda toʻrt tomonga qarab joylashtirilgan toʻrtta deraza oʻrnatilgan.

Bu binoning oʻziga xosligi nafaqat gʻumbaz va gʻumbaz tutqichining oʻn ikki gʻirra kesilishi bilan emas, balki yomon naqshlar qoʻllanilganligidadir. Sharqdagi devor bu binoning front tomonidir. Agar XII asrdan keyin bir binoning frontini, yaʼni asosiy tomonini alohida ajratib koʻrsatish uchun toʻrt devordan birini balandroq qilib, shu devorga taglikli girelga oʻrnatib, shu devorga ham “peştak” nomini bergan boʻlsalar, Il Arslanning aramgohida bu usul hali qoʻllanilmagan. Gapirilayotgan binoda uning front tomoni faqat bezaklar bilan ochiq koʻrsatilgan. Ushbu oʻziga xosligi bilan Il Arslanning maqbarasi Markaziy Osiyo arxitekturasining tarixida oʻz davrining yagona namunasi boʻlib, alohida bir oʻrinni egallab keladi.