Kapolcsi Pokol Hole

Kapolcsi Pokol-lik Vengriyada maxsus himoyalangan gʻoralar orasida joylashgan. Bazaltda shakllangan. Gʻorada topilgan gil parchalardan eng qadimgilari kech bronza davri boʻlib, shuning uchun gʻora kamida 3000 yillik tarixga ega. Birinchi yozma eslatma 1610 yildan kelib chiqqan boʻlib, bu Thurzó Györgyning gʻora tashrifini tasvirlaydi.

Tavsifi

Kapolcs chegarasida, Bondoró togʻining DK qismidagi tosh teshigida ochiladi. Gʻora 4,5 m balandlikda va 3,5 m kenglikda uchburchak shaklidagi ogʻzi bilan boshlangan, keyin asta‑sekin pastga tushib boruvchi, 24 m uzunlikdagi asosiy tarmoqqa ega. Asosiy tarmoq shiftida doimo yaxshi koʻrinadigan bir yoriq bor, bu yoriq boʻylab gʻoraning chap tomon devorini tashkil etgan tosh qatlam ajralib, pastga sirgʻalaydi. Shift yoriqi gʻoraning oʻrtasida Y shaklida boʻlinadi va shunga mos ravishda gʻoraning asosiy tarmogʻi ham bir uzunroq oldinga davom etuvchi va bir qisqa chap tomonli boʻlinishni koʻrsatadi. Gʻoraning uzunligi 56,8 m.

Gʻora butunlay bazaltda shakllangan. Bir vaqtlar vulkanik faoliyatning oʻrtacha bosqichida katta hajmdagi, ammo yupqa, 20–30 m balandlikdagi, deyarli gorizontal lava qatlamlari pannon davri qumtepa yuzasiga oldin yoyilgan vulkanik kul qatlamini qoplagan. Bazalt qatlamining qoldiqlari Bondoró choʻqqi hududini oʻrab turgan, pastroq tepalik kabi qismni tashkil etadi. Millionlab yillik vayronlanish jarayonida bazalt qatlamining chetidan tobora koʻproq qism singan. Bu singish baʼzi hollarda ulkan, bir vaqtning oʻzida qoladigan tosh qatlamlari shaklida sodir boʻlgan. Bunday katta chekka qismning ajralishi va qisman sirgʻalishi Kapolcsi Pokol-likni shakllantirgan.

Shu tarzda paydo boʻlgan gʻoralar vulkanik toshda postgenetik tarzda yaratilgan, chetga parallel yoriq boʻylab tektonik harakatlar natijasida massaviy harakat bilan hosil boʻlgan gʻoralar hisoblanadi.

Barcha matnlarda bu gʻor barqaror ravishda Bondoró-gʻor, Kapolcsi-bazaltgʻor, Kapolcsi Pokol‑lik (Kordos 1984), Kapolcsi Pokollik (Bertalan 1938), Kapolcsi tosh gʻori (Kordos 1984), Kapolczi‑Ördöglyuk‑gʻor (Gazdag 1990), Pokol‑lik va Pokol‑lyuk nomlari bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

Gʻor keng kirishli, keng ichki boʻlimli, ichida ichish mumkin boʻlgan suv chiqadi, shuning uchun deyarli tabiiyki, tarixiy davr boshidan maʼlum boʻlgan gʻordir. Suv manbai, panoh va ehtimol ovchi qoʻriqxonasi sifatida ham foydalanilgan. Eng soʻnggi davr gʻisht parchalari va mahalliylarning rivoyatlari ham bu joy suv olish uchun qadrlangan va hozir ham qadrlanayotganini koʻrsatadi.

Oláh János gʻor haqida yozgan tavsifida turkiy urush davrida Kapolcsning butun aholisi bu yerda panoh topganini eslatgan. Albatta, oʻsha paytda qishloq aholisi ancha kamroq edi. 1939‑yilda Bertalan Károly gʻorda arkeologik qazilmalar qidirgan va gʻorning xaritasini tuzgan. Gʻorning asosiy tarmogʻida 1,4 m chuqurlikda qazish sinovi chuquri ochilgan, lekin qadimgi madaniyat va arkeologik topilmalar topilmagan. 1950‑yilda chiqqan Bakony yoʻriqnomasida gʻor tasvirlangan. 1984‑yilda nashr etilgan “Magyarország barlangjai” kitobining milliy gʻor roʻyxatida gʻor Kapolcsi Pokol‑lik nomi bilan Kapolcsi tosh gʻori nomi oʻzgartirilgan holda keltirilgan. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Janubiy Bakony, Balaton‑togʻli va Keszthelyi togʻlaridagi gʻorlarning geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabdagi xaritada gʻorning geografik joylashuvi koʻrsatilgan.

1984‑yilda nashr etilgan, "Lista a Bakony barlangjairól" nomli toʻplamga koʻra, Janubiy Bakonyda, 4430‑sonli gʻorlar katastrofik hududida, Kapolcson joylashgan Kapolcsi Pokol‑lik. Vulkanik kelib chiqqan gʻor 47 m uzunlikda va 5 m balandlikda. 1986‑yilda asosiy tarmoq va yon tarmoqqa olib boruvchi oʻtish yuzasida Eszterhás Istvánék 79 ta loy parchasini topishdi. Loy parchalar birinchi qarashda uch davrga boʻlinishi mumkin edi. Ularning batafsil tekshiruvi amalga oshmadi, chunki ular Székesfehérvári István Király Muzeyida yoʻqolib ketdi. Eng qadimgi parchalar kech bronza davri deb hisoblanadi, ular diskli va diskli qalin devorli qora loy parchalar edi. Oʻrta asr davri, boʻysiz, qizil, diskli parchalar ham topilgan. Eng yoshlari qisman boʻysiz, qisman boʻysiz boʻlmagan parchalar, shuningdek, boʻyalgan idishlar va kosalar edi.

1987‑yilda Eszterhás István gʻoya batafsil oʻrganib chiqqan. Eszterhás István 1989‑yilda yozgan, “Magyarország nemkarsztos barlangjainak listája” nomli qoʻlyozmada, Bakony togʻida, Kapolcson (4430‑sonli gʻoya katastr maydoni va 4461‑sonli gʻoya katastr maydoni) joylashgan Pokol‑lik bazaltida shakllanganligi yozilgan. Gʻoya 51 m uzunlikda va 4,5 m balandlikda. Roʻyxatda, 1989‑yil oxirigacha maʼlum boʻlgan, Vengriyada karszt jinsida emas, yaratilgan 220 obʼekt (203 gʻoya va 17 sunʼiy boʻshliq) keltirilgan. Vengriyada bazaltda 40 ta gʻoya paydo boʻlgan. Tuzilishga koʻra, Kordos László 1984‑yilda nashr etgan gʻoya roʻyxatida, karszt jinsida boʻlmagan 119 ta gʻoya ham sanab oʻtilgan. “Karszt és Barlang” 1989‑yilgi maxsus sonida ingliz tilidagi tadqiqot (The caves of Hungary) da, bazaltda, tektonik kelib chiqishi boʻlgan gʻoyalar uchun eng yaxshi misollar Bakony togʻida topilganligi aytilgan. Bunday misol sifatida, Bondoró‑togʻida joylashgan, 51 m uzunlikdagi Pokol‑lik keltirilgan. 1990‑yilda Alba Regia Barlangkutató Csoportga gʻoyani oʻrganish uchun ruxsat berilgan.