Kaunos

Kaunos (Carian: Kbid;

Lycian: Xbide; Ancient Greek: Καῦνος; Latin: Caunus) qadimgi Karida, Anatoliya hududida joylashgan shahar boʻlib, zamonaviy Dalyan shaharchasidan, Muğla viloyatidan bir necha kilometrlik gʻarbda, Turkiyada joylashgan.

Calbys daryosi (hozirgi Dalyan daryosi) Karia va Likya oʻrtasidagi chegara boʻlgan. Dastlab Kaunos alohida davlat boʻlgan; keyin u Karianing bir qismi, keyin esa Likyaning bir qismi boʻlgan.

Kaunos muhim dengiz porti boʻlib, uning tarixi mil. avv. 10-asrga borib taqaladi. İztuzu plyaji shakllanishi va eski Dalyan koʻli (taxminan mil. avv. 200‑yildan boshlab) qumlanishi tufayli Kaunos hozirda qirgʻoqdan taxminan 8 km uzoqda joylashgan. Shahar ikki portga ega edi, janubiy port Kichik Kale janubi‑sharqida, ichki port esa shimoli‑gʻarbida (hozirgi Sülüklü Göl, leech koʻli). Janubiy port shahar asos solinganidan boshlab, taxminan hellenistik davr oxirigacha ishlatilgan, keyin qurib qolganligi sababli foydalanilmay qolgan. Ichki yoki savdo porti zanjirlar bilan yopilishi mumkin edi. Bu port Kaunosning oxirgi kunlarigacha ishlatilgan, lekin delta va portlarning qumlanishi natijasida Kaunos oʻsha paytda savdo porti sifatida muhim funksiyasini uzoq vaqt oldin yoʻqotgan. Kariyani turk qabilalari zabt etishi va milodiy 15‑asrda yuzaga kelgan qattiq malaria epidemiyasi natijasida Kaunos butunlay tark etilgan.

1966‑yilda professor Baki Öğün qadimgi Kaunos qazilmalari ishlarini boshladi. Bu ishlar hozirgi kungacha davom etmoqda va hozir professor Cengiz Işık nazoratida amalga oshirilmoqda.

Arxeologik tadqiqotlar faqat Kaunosga cheklanmay, yaqin atrofdagi joylarda ham olib borilmoqda, masalan, Sultaniye spa yaqinida Leto xudoyasiga bagʻishlangan muqaddas joy boʻlgan.

Nomi

Shahar odatda yunon nomi Kaunos (Καῦνος) bilan tanilgan. Rimliklar Kaunosni lotincha Caunus nomi bilan atashgan.

Kaunosning Karian nomi Kbid (𐊼𐊬𐊹𐊢 Karian alifbosida). Kaunos fuqarosi, yaʼni “Kaunian”, Kbdyn deb atalardi (koʻplik Kbdynš, 𐊼𐊬𐊢Ε𐊵𐊯). Bu atamalar kumush tangalarda va tosh yozuvlarida ishlatilgan. Bu termin Helenistik davrda foydalanilmasdan qolgan.

Litsiyalik matnlarda, masalan Letoon uch tilli yozuvida, shahar Xbide (𐊜𐊂𐊆𐊅𐊁 Litsiyalik alifbosida) deb atalgan, va Kaunianlar Xbidẽñni (𐊜𐊂𐊆𐊅𐊚𐊑𐊏𐊆) deb nomlangan.

Mitologiya

Mitologiyaga koʻra Kaunosni Carian qiroli Miletus va Kyane oʻgʻli, Apolloning nevarasi boʻlgan Qirol Kaunos asos solgan. Kaunosning egizak opasi Byblis boʻlib, u unga chuqur, singillik boʻlmagan muhabbatni his qilgan. U opasi oʻz his-tuygʻularini bayon qilgan sevgi xatini yozganida, Kaunos bir necha izdoshlari bilan qochib, boshqa joyda yashashga qaror qilgan. Egizak opasi achchiq qaygʻu bilan aqldan ozib, uni qidirishga kirishgan va oʻz joniga qasd qilishga uringan. Mitologiya boʻyicha Calbys daryosi uning koʻz yoshidan chiqqan.

Kelib chiqishi

Gʻeroft tarixchisi Kaunianlarni Karialiklar va Litsiyaliklardan farqlab, ularni tub aholisi deb hisoblagan, garchi Kaunianlar oʻzlarini Kritadan kelib chiqqan deb daʼvo qilganlar. U ularning tili Karian tiliga oʻxshash, lekin bir xil emas, deb taʼkidlaydi, bu Kaunosda topilgan, boshqa Karian hududlaridagi yozuvlarda boʻlmagan belgilarni oʻz ichiga olgan bir yozuv bilan tasdiqlanadi. Kaunosdagi eng qadimgi yunon yozuvlari Hekatomnus va Mausolus haykallarining asoslarida topilgan. Keyingi yozuvlar Kaunos yunon shahriga aylanganini, fuqarolarining hech biri Karian ismiga ega emasligini koʻrsatadi.

Tarixi

Kaunos arxeologik joyida topilgan eng qadimgi topilma 9‑asr mil. avv. yoki undan ham oldingi davrga oid protogometrik amfora boʻynidir. Shahar devorining gʻarbiy darvozasi yaqinida topilgan haykal, import qilingan Attik keramika boʻlaklari va janubi‑sharqga qaragan shahar devorlari 6‑asr milodiyda yashashni koʻrsatadi. Biroq, Kaunosdagi arxitektura topilmalarining hech biri 4‑asr mil. avv.dan oldingi davrga oid emas.

Birinchi fors hukmronligi

Kaunos birinchi marta Herodotning "Tarixlar" kitobida tilga olingan. U fors generali Xarpagus 546 mil. avv. fors bosqini paytida Liklar, Karlar va Kauniylarga qarshi yurishini tasvirlaydi. Herodot Kauniylar Xarpagusning hujumlariga qattiq qarshi chiqqan, lekin oxir-oqibat magʻlub boʻlganini yozadi. Kauniylar oʻzlari Kretadan kelganliklarini aytgan boʻlsa-da, u ularning oʻz Kar tiliga oʻxshashligi sababli Kauniylar bu hududning asl aholisi boʻlishi ehtimoli koʻproq, deb hisoblagan. U, shuningdek, Kauniylar hamda ularning qoʻshnisi Karlar va Liklar orasida hayot tarzida katta farqlar borligini qoʻshib aytadi. Eng eʼtiborga molik farqlardan biri ularning ijtimoiy ichimlik odatidir. Qishloq aholisi—erkaklar, ayollar va bolalar ham—yaxshi bir stakan sharob bilan birga yigʻilishlari odat edi.

Herodot Kaunos Ioniy isyonida (499–494 mil. avv.) ishtirok etganini aytadi.

Bu yerda taxminan 400 mil. avv.ga oid muhim Kar tilidagi yodgorliklar topilgan, jumladan 1996 yilda topilgan yunon‑karik ikki tilli yodgorlik. Ular Kar alifbolarini yechishda yordam bergan.

Yunon taʼsirlari

Xerses I ikkinchi fors urushida magʻlub boʻlgandan va forslar Gʻarbiy Anatoliya sohilidan sekin-asta chetga chiqib ketganidan soʻng, Kaunos Deliy alyansiga qoʻshildi. Dastlab ular faqat 1 talant soliq toʻlashlari kerak edi, bu miqdor 425 mil. avv.da 10 barobarga oshirildi. Bu, shundan kelib chiqqan holda, shahar oʻsha paytda gullab-yashnagan portga aylanganini, ehtimol, qishloq xoʻjaligining rivojlanishi va Kauniy eksport mahsulotlari, masalan, tuz, tuzlangan baliq, qullar, qaragʻay yogʻi va qora mastik (kayiq qurilishi va taʼmirlashda ishlatiladigan qatron uchun xom ashyo) hamda quritilgan anjir talabining ortishi tufayli boʻlganini koʻrsatadi. Miloddan avvalgi V‑IV asrlar davomida shahar oʻz qadimiy Kbid nomiga muqobil ravishda Kaunos nomini ishlatishni boshladi, chunki hellenistik taʼsir kuchaygan edi. Shahar asos solinganligi haqidagi mif ehtimol shu davrga toʻgʻri keladi.

Peloponnesian urushi davrida, ikki tomon ham Kaunosni port sifatida ishlatishardi.