Kayaci Valley

Kayaci Vadisi yoki Lamas Kanyoni, Mersinning Erdemli tumanida, Limonlu atrofida joylashgan vodiy va tabiiy hududdir. Limonlu Daryosi (Lamos Daryosi) tomonidan shakllantirilgan vodiy, kanyonlashgan jeomorfologik tuzilishi, suv oqimi atrofidagi oʻsimlik qoplamasi, biologik xilma‑xilligi va tarixiy qoldiqlari bilan eʼtiborni jalb etadi. Vodiy, 2023‑yilda Oʻrmon Bosh boshqarmasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar doirasida ekoturizm hududi sifatida tartibga solingan; yurish va velosiped yoʻllari, yogʻoch koʻpriklar va dam olish joylari yaratilgan.

Kayaci Vadisi, shuningdek, Kilikiyaning qadimiy joylashuvlari bilan bogʻliq tarixiy suv tizimlari joylashgan Lamas Vadisi bir qismi hisoblanadi. Vodiyda va uning atrofida qadimiy suv kanallari, galereyalar, suv kemerlari, qalʼa va cherkov qoldiqlari mavjud. Kayaci Vadisi ichida joylashgan baʼzi arkeologik hududlar, 2014‑yilda Madaniyat va Turizm vazirligi tomonidan I‑darajali arkeologik ob‑yer sifatida roʻyxatga olingan.

Geografiyasi

Kayaci Vadisi, Toros togʻlarining janubiy qismida, Mersinning Erdemli tumanining Limonlu va Kayaci mahallalari atrofida joylashgan. Vodiy, Limonlu Daryosi uzoq muddatli eroziya faoliyati natijasida hosil boʻlgan boʻlib, baʼzi joylarda kanyon koʻrinishini oladi. Mersin viloyatining Milliy Taʼlim boshqarmasining ekskursiya qoʻllanmasida vodiy Limonlu Daryosi tomonidan yaratilgan tik va oʻtkir vodiylardan iborat boʻlib, dengizdan taxminan 12 km ichida joylashganligi aytilgan.

Limonlu Daryosining vodiy ichidagi oqimi davomida togʻ devorlari, tor oʻtkazmalar va suvning eroziyasi natijasida hosil boʻlgan turli jeomorfologik shakllar koʻrinadi. Hududning baʼzi qismlari mahalliy manbalarda Qizilgeçit Vadisi nomi bilan ham ataladi. Lamas Vadisi, Kayaci Vadisi, Qizilgeçit Vadisi va Aksıfat Vadisi shaklida boʻlinadi, deya koʻrsatilgan.

Vadining butunlay Orman General Direktoriysi tomonidan belgilangan ekoturizm hududi ichida davlat oʻrmoni sifatida tasniflanadi. Idoraning hozirgi maʼlumotlariga koʻra Kayacı Vadisi Ekoturizm Hududi umumiy 31,21 km uzunlikda boʻlib, hududda bir piyoda yoʻli hamda ikki piyoda va velosiped yoʻli mavjud.

Iqlim va oʻsimlik qoplamasi

Kayacı Vadisi, Oʻrta yer dengizi iqlimining taʼsiri ostida. Suv oqimi boʻylab namroq mikroatroflarning paydo boʻlishi, atrofdagi oʻsimlik qoplamasining rang-barang boʻlishiga hissa qoʻshadi.

Orman General Direktoriysi maʼlumotlariga koʻra vodada Oʻrta yer dengizi oʻsimlik turlarining hukmron boʻlgan oʻsimlik qoplamasi mavjud; serv, qizil qaragʻay va ardich kabi igna bargli turlar bilan birga qizilagʻach, meşe, çınar, keçiboynuz, defne va zaytun kabi keng bargli daraxtlar ham koʻriladi. Qorovul va kichik daraxtlar orasida sarmaşık va böğürtlen kabi turlar mavjud.

Vodaning suv boʻyi tomonida ayniqsa çınar kabi katta daraxtlarga duch kelinadi. Lamas Vadisi ekologik xususiyatlari boʻyicha tayyorlangan turizm nashrlarida ham kanyon atrofida Oʻrta yer dengizi maki jamiyatlari bilan birga çınar, çam, andız va meşe kabi daraxtlar mavjudligi aytilgan.

Hayvonot dunyosi

Kayacı Vadisi va atrofining muhim yovvoyi hayot turfa­lilikka ega ekanligi xabar qilinadi. Orman General Direktoriysi Kayacı Vadisi Ekoturizm Hududi maʼlumotlariga koʻra hududda 227 qush turi va 19 sutemizuvchi turi mavjud.

Qayd etilgan sutemizuvchilar orasida yovvoyi choʻchqa, boʻri, çakal, tülki, vaşak, yovvoyi mushuk, suv samuri, daraxt sansari, togʻ sansari, porsuk, sincap va quyon mavjud. Xuddi shu manbaga koʻra ayniqsa yovvoyi choʻchqa populyatsiyasi yuqori.

Tarixi

Kayacı Vadisi, qadim zamonda Olba hududi deb atalgan Sharqiy Togʻli Kilikya ning muhim transport va suv taʼminot tizimlari bilan bogʻliq. Lamas Vadisi boʻylab koʻplab qadimiy joylashuv, qalʼa va boshqa inshoot qoldiqlari mavjud. Vodaning atrofidagi qadimiy joylashuvlarning bir-biri bilan bogʻlanishida vodaning boʻylab choʻzilgan transport yoʻllaridan foydalanilganligi taxmin qilinadi.

Vadining eng muhim tarixiy xususiyatlaridan biri, Rim davrida qurilgan suv yetkazib berish tizimlaridir. Lamas vodiyasidagi manbalardan olingan suv, toshlarga oʻylangan galereyalar va kanallar orqali qirgʻoqdagi qadimiy joylashuvlarga olib borilgan. Tadqiqotlarga koʻra, Lamas vodiyasidan Korykos (hozirgi Kızkalesi) va Elaiussa Sebaste kabi qirgʻoq joylashuvlariga suv yetkazib beruvchi tizim, galereyalar, ochiq kanallar va suv kemerlaridan iborat murakkab muhandislik tuzilmasiga ega.

Korykos suv tizimiga oid akademik ishlarda, Lamas vodiyasidagi bir manbadan olingan suvning vodiyaning gʻarbiy yamogʻiga oʻylangan taxminan 1,5 × 1,5 m oʻlchamdagi galereyalar orqali Kayacı yoʻnalishiga olib borilgani va keyin suv kemerlari bilan qirgʻoqdagi joylashuvlarga yetkazilgani aytilmoqda. Tizimda yetti suv kemeri mavjudligi bildirilmoqda.

Arkeologik qoldiqlar

Kayacı vodiyasi va atrofida qadimiy davrdan keyingi davrlargacha uzanan turli tuzilmalar qoldiqlari mavjud. Oʻrmon Bosh boshqarmasi, ekoturizm yoʻnalishidagi yurish yoʻli ustida bir qalʼa va cherkov qoldiqlari borligini, ammo bu tuzilmalar tarixiga oid manbalarda yetarli maʼlumot yoʻqligini taʼkidlamoqda.

Vodiyaning yanada keng tarixiy atrofida Yeniyurt Qalʼasi, qadimiy yoʻllar, koʻpriklar, nekropol hududlari va turli joylashuv qoldiqlari mavjud. Lamas vodiyasidagi qadimiy yoʻl va koʻprik qoldiqlari Tapureli, Veyselli, Yeniyurt va Sömek atrofidagi qadimiy joylashuvlar bilan bogʻliq deb baholanmoqda.

Arkeologik sayt hududlari

Kayacı vodiyasining Limonlu Mahallasi chegaralari ichidagi qismlarda 2014 yilda arkeologik tadqiqotlar oʻtkazilgan. Adana Madaniy Merosni Himoya Qilish Hududiy Kengashi tomonidan 28 oktyabr 2014 yildagi qaror bilan, Kayacı vodiyasi ichida aniqlangan Lamas vodiyasi I va Lamas vodiyasi II deb nomlangan arkeologik hududlar, 2863-sonli Qonun doirasida I darajali arkeologik sayt hududi sifatida roʻyxatga olingan.

Ushbu qarorda, Erdemli tumanidagi Limonlu mahallasidan boshlanib Silifke tumaniga tomon davom etayotgan Kayacı vodiysining hali arkeologik tekshiruvi oʻtkazilmagan boʻlimlarida ham tadqiqotlarning davom ettirilishi va natijalarining himoya kengashiga taqdim etilishi soʻralgan.