Kharpoot

Harput (turkcha: Harput) yoki Kharpert (armyancha: Խարբերդ, romanizatsiya qilingan: Kharberd) Turkiyaning Elazığ viloyatida joylashgan qadimiy shahar. Hozir u Elazığ shahrining kichik tumani hisoblanadi. Kechki Usmoniy davrida u Mamuret-ul-Aziz viloyati (Harput viloyati ham nomi bilan tanilgan) tarkibiga kirgan. Hududda miloddan avval 2000 yillarga oid artefaktlar topilgan. Shahar Harput qalʼasi bilan mashhur boʻlib, unda muzey, eski masjidlar, cherkov va Buzluk (Muz) gʻori joylashgan. Harput Istanbuldan taxminan 1 100 kilometr (700 mil) uzoqlikda joylashgan.

Harput oʻrta asrlarda asosan armanlar tomonidan aholi yashagan hudud boʻlib, armanlar genotsidiigacha muhim arman aholisi boʻlgan. 20‑asrga kelib, Harput Mezre (1937‑yilda Elazığ deb qayta nomlangan) ga qoʻshilgan, bu Harputning pastki tekisligida joylashgan va 19‑asrda sezilarli darajada oʻsgan shahar.

Nomi

Kharberd birinchi boʻlib arman soʻzlari kʻar ("tosh") va berd ("qalʼa, fort") dan iborat deb talqin qilingan, yaʼni "tosh yuzlari bilan oʻralgan qalʼa" maʼnosini anglatadi. Boshqalar bu nomni hurriyalik soʻz har/khar, "yoʻl" yoki "marshrut" maʼnosini bildiradi, deb bogʻlagan. Nikolay Adontz uni assuriy yozuvlarida tilga olingan Kharta shahri bilan bogʻlab, keyinchalik Khartberd va keyin Kharberdga aylangan deb taklif qilgan. Boshqa taklif qilingan etimologiya uni hitt va hurriyalik xudosi nomi bilan bogʻlaydi. Kharbed baʼzan Antzitene kantoni, Sophene viloyati, Armaniya Qirolligi hududidagi Hoṛeberd qalʼasi bilan bir xil deb hisoblanadi; bu nuqtai nazarga koʻra, Kharberd Hoṛeberd nomining buzilgan shakli (Hoṛeberd‑Khoreberd‑Kharberd rivojlanishi bilan) hisoblanadi.

Arab manbalari Kharberdni Khartbirt yoki Hisn Ziyad deb atashgan, bu Syriac Hesna d‑Ziyaddan kelib chiqqan, yaʼni “Ziyad qalʼasi” maʼnosini anglatadi. Oʻrta asr geografı Al‑Dimashqi Khartbirt shahar nomi, Hisn Ziyad esa qadimiy qalʼa deb yozgan.

Geografiyasi

Harput boyoq, unumdor tekislik ustidagi tepalikda joylashgan, tarixan qishloqlar bilan toʻla, Murat daryosining chap qirgʻogʻidan taxminan 14 km uzoqda. Uning janubi‑sharqida Hazar koʻli (ilgari turkcha Gölcük va armancha Tsovkʻ deb atalgan) joylashgan, bu Tigris daryosining manbai.

Tarixi

Tarixchi Hakob Manandian Harputni bronza davri Hayasa‑Azzi konfederatsiyasining asosiy qalʼasi Ura joyi deb hisoblagan. Harput Temir davri Urartu Qirolligining qalʼa shahri boʻlgan. Klassik davrda Harput Sophene Qirolligining bir qismi va keyinchalik Sophene arman provinsiyasi boʻlgan. Baʼzi olimlar uni Sophene Qirolligining dastlabki poytaxti Carcathiocerta joyi deb hisoblashadi.

Harput ikkinchi Vizantiya bosqini davrida, 938‑yildan keyin harbiy baza sifatida rivojlangan. Kambagʻ alpinada, janubdan vodiyni nazorat qiluvchi keng tosh ustida ulkan qalʼa qurilgan. Qalʼa atrofida, yaqin qishloqlardan hamda sharqda joylashgan Arsamosata shahridan kelgan asosan arman va suriyalik aholi bilan shahar oʻsdi. 11‑asr oxiriga kelib, Harput Arsamosatani ortda qoldirib, mintaqaning asosiy aholi punktiga aylandi. Taxminan 1085‑yilda, Çubuk nomli turk sardori Harputni zabt etdi va Seljuk sultoni Malik‑Shah I uni hukmdor sifatida tasdiqladi. Harput qalʼasida Katta masjid either Çubuk yoki uning oʻgʻli (1107‑yilda bu yerda hukmdor sifatida qayd etilgan) tomonidan qurilgan. William of Tyre yozishicha, Joscelin I, Edessa konti (Jocelyn) Courtenay, va Quddus qiroli Baldwin II Belek Ghazi tomonidan Harput qalʼasida asir qilingan va arman ittifoqdoshlari tomonidan qutqarilgan. William of Tyre bu joyni Quart Piert yoki Pierre deb atagan.

Harputning birinchi Artukid hukmdori Balak boʻlib, u Mardin va Hisn Kayfa Artukid hukmdorlari bilan qarindosh, lekin bevosita biror hukmron oilaga tegishli emas edi. Balak 1124‑yilda yoshligida vafot etdi va Hisn Kayfa Artukidlari hokimiyatni egalladi. Keyinchalik, Hisn Kayfa taxtini egallashga harakat qilgan Artukid shohzodasi Imad ad‑Din Abu Bakr Harputni qoʻlga kiritdi. Harput 1234‑yilgacha mustaqil Artukid principati sifatida qolib, keyin Seljukklar tomonidan zabt etildi. Artukid davrida Arsamosata sobiq aholisi toʻliq Harputga singib ketdi. 1200‑yillarning boshlarida, Artukid shohzodalaridan biri qalʼani butunlay qayta qurdi. Seljuk hukmronligi davrida Harputda koʻp narsa qurilmagan.

14‑asr oʻrtalaridan 1433‑milodiy yilgacha Harput Dulkadir beyligiga kirgan. Bu beylikning asosiy shaharlaridan biri boʻlgan va bu davrda qalʼa yana qayta qurilgan. Aq Qoyunlu 1433‑milodiy yildan 1478‑milodiy yilgacha Harputni boshqargan; Aq Qoyunlu hukmdori Uzun Hasanning, Trebizonddan kelgan yunon xristian xotini, oʻzining yunon hamrohlari bilan shu yerda yashagan. Osmanli hukmronligi 1515‑milodiy yilda Harputda boshlangan. Harputga qarshi qoʻnish keyingi yili sodir boʻlgan. Osmanlilar davrida Harput farovon sanoat markazi boʻlib qolgan, ipak toʻqish va gilam tikish sanoatlari rivojlangan, koʻplab madrasa‑lar mavjud boʻlgan.

1834‑milodiy yilda, biroq, Harput sanjasining gubernatorlari oʻz rezidensiyalarini shimoli‑sharqda tekislikda joylashgan Mezre shahriga koʻchirishgan va Harput aholisi ham ularga qoʻshilgan. 1838‑milodiy yilda Mezrede Muhammad Ali Misrga qarshi mahalliy baza sifatida barak qurilgan. 1879‑milodiy yilda Mezre katta shahar – Mamuret el‑Aziz nomi bilan qurilgan, bu zamonaviy Elazığga aylangan.

19‑asrda Harputning aholisi va etnik tarkibi boʻyicha turli taxminlar mavjud: 19‑asr boshida 3000 ermeni‑turk uy xoʻjaligi, 1830‑1850 yillarda 25 000 kishi (undan 15 400 tasi ermeni) va 1892‑milodiy yilda taxminan 20 000 kishi. Boshqa bir taxminga koʻra, 20‑asr boshida shahar aholisi 12 200 kishi (6 080 ermeni va 6 120 ermeniy boʻlmagan) boʻlgan. Raymond Kévorkian Birinchi jahon urushi boshlanishida Harput va yaqin atrofdagi 56 ta joy (Harput kazasi)dagi umumiy ermeni aholisini 39 788, butun Harput viloyatidagi ermeni aholisini 124 289 deb sanaydi.