Kiskő-oldali Cave

Kiskő-oldali-gʻoba Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Gerecsei Tabiyni Himoya Qilish Hududida, Bajót tashqarisida joylashgan gʻobalardan biridir. Arxeologik va paleontologik topilmalar unda topildi. Vengriya maxsus himoyalangan gʻobalar qatorida edi.

Tavsifi

Gerecse togʻida (Sharqiy-Gerecse), Bajót tashqarisida, Öreg-kő K‑i hududini tashkil etuvchi Kiskő-oldal D‑i tomonida joylashgan tark etilgan tosh qazish joyida, oʻrmon ichida, togʻ devori ostida gʻobaning kirish joyi joylashgan. 2,5 m kenglikda va 1,6 m balandlikda boʻlgan gʻoba kirish joyi noaniq shaklda, tabiiy, lekin chuqurlashtirilgan, gorizontal oʻq yoʻnalishida. Gʻoba yuqori trias davri dachsteinli ohaktoshida karsrt suv sathining ostidagi eritilish tufayli hosil boʻlgan. Batafsil oʻlchanib chiqqan gʻoba 16 m uzunlikda, 5,2 m vertikal tarqalishda, 4,2 m balandlikda, 1 m chuqurlikda va 12,5 m gorizontal tarqalishda. Ruxsatsiz koʻrish mumkin, yengil yurish bilan yetib borish mumkin, gʻobani oʻrganish uchun bir chiroq yetarli. Oxirgi yoriq esa faqat bir oz togʻda yurish bilan oʻtish mumkin.

Gʻobaning koʻp qavatli, yam-yashil qiyalikli kirish qismidan keyin 5 m balandlikdagi zal keladi, u yerda chiroyli shar shaklidagi kabinlar, shar haykallar devorlarni bezaydi, polni esa loyli tosh boʻlaklari qopladi. Zalning oʻrtasida olov qoʻyish joyi bor, atrofida yogʻoch boʻlaklari. Quyosh nuri bu yerga kiradi, lekin batafsil koʻrish uchun chiroq kerak. Devorlar baʼzi joylarda algali, nam. Zalning oxirida 2 m balandlikka chiqib, qisqa yuqori qismga yetish mumkin. Bu yerda yirik damlamalar, kichik boʻri tishli damlamalar, montmilch koʻrish mumkin. Tuzilmalarga zarar yetkazilmagan. Yuqoriga qarab choʻkkan kichik shlanglar boshlanadi. Orqaga qaytgan damlamalar, ildizlar, oʻrgimchaklar, hashoratlar ham bu yerda mavjud.

Gʻovakda ayiq, los, junli elcham, qadimiy qoʻylik va ulkan kiyik qoldiqlari ham topilgan.

1984‑yilda birinchi marta Kiskő-oldali-barlang deb nomlangan bu gʻor adabiyotda. Gʻor adabiyotda Kiskőoldal-barlang (Bertalan 1976), Kiskőoldal barlang (Vigh 1937), Kis‑kőoldali-barlang (Bertalan, Schőnviszky 1976), Kiskőoldali barlang (Mottl 1934), Kiskő‑oldali‑sziklaüreg (Székely 1994), Kiskőoldali‑sziklaüreg (Kordos 1984) va Kiskőoldali sziklaüreg (Kadić 1952) nomlari bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1908‑yilda nashr etilgan, Esztergom viloyatini tasvirlaydigan kitobga koʻra, Esztergom viloyatida gʻor yashovchilarining izlari topilmagan, chunki u yerda qadimiy odamlar yashaganligini koʻrsatadigan gʻorlar yoʻq. Bu hududga ilgʻor talablar bilan birinchi koʻchib kelganlar hayvon suyaklari, sarvasagʻichdan yasalgan asboblar bilan birga tosh asboblarni ham ishlatganlar. Shuning uchun ular gʻorlarda yoki yerga qazilgan boʻshliqlarda yashashga majbur boʻlmagan, balki chodirlar hamda kulbalar qurishgan. Oʻsha gʻorlar yoki yerga qazilgan boʻshliqlar, ularning ichida oʻrmonlarda yoki qiyin yetib boriladigan, uzoq joylarda hozir ham koʻp boʻlib, inson madaniyati izlari mavjud boʻlgan, qadimiy odamlar yashash joyi boʻla olmagan. Ular asosan moʻgʻul bosqini va turk vayron qilishi davridan qolgan yashirin joylar boʻlib, u yerda topilgan buyumlar qadimiy davrlarga qaytarilmaydi.

1928‑yilgi Állattani Közleményekda nashr etilgan, Gaál István tomonidan yozilgan tadqiqotda, Öreg‑kő yamogʻida ochilgan Jankovich‑gʻorning katta kirish yoʻli uzoqdan ham aniq koʻrinib turgan boʻlsa, Bajóthozga ancha yaqin joylashgan Kiskő‑oldal yuqori triász ohaktosh qatlamida hozirgacha gʻor mavjudligi haqida hech narsa koʻrsatilmaganligi aytiladi. Hillebrand Jenő avvalroq koʻp marta shu joyda gʻor boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan, 1927‑yilda tosh qazib olish orqali haqiqatan ham kichik bir boʻshliq kirishiga duch kelishgan. Ushbu bajóti uchinchi gʻorda Hillebrand Jenő 1927‑yil noyabrda 4 kun davomida qazilgan. Hillebrand Jenő hozirgacha boʻlgan qazish arkeologik natijalarini qisqacha taqdim etgan (1927). Gʻorning joylashuvi, oʻlchamlari va qazishning boshqa sharoitlari haqida qiziqadiganlar Hillebrand Jenő ishida mos maʼlumotlarni topadi. Joriy nashrda shuning uchun bu maʼlumotlarga faqat qisqacha murojaat qiladi Gaál István. Gʻor qatlamlarini Gaál István ham sanʼab oʻtgandir.

Yuzani qora, keyin pastda jigarrang humusli qatlam qoplagan. Bu, ichida topilgan chigallar asosida ham, hozirgi davr toʻldirishi. Uning ostida kulrang-sariq boʻsh qatlam joylashgan, va bu ham ehtimol holosen davri. Undan pastda joylashgan ochiq sariq qatlam, oldingi qatlamlar bilan birga kirish oldidagi kichik terasda ham boʻlgan, toʻrtburchak ohaktosh boʻshligʻidan tashqari diluvial sutemizuvchilarning suyaklari xos. Bu qatlamning yoshini ichida topilgan juda xos kovapenge sababli Hillebrand Jenő magdalénienga, yaʼni diluviumning yuqori qatlamiga joylashtirgan. Ochiq sariq loy qatlamining joyi, lekin faqat gʻovak ichida, jigarrang gʻoraviy loy, bu ham, avvalgidek, taxminan 40 sm qalin. Unda bitta patintirilgan tosh asbob topilgan, lekin bu ham tipik emas. Bu qatlamning yoshini Hillebrand Jenő shartli ravishda solutréi deb belgilagan, asosan shuning uchun, chunki gʻoraviy ayiq suyaklari unda oldingi qatlamga nisbatan koʻproq uchraydi, va shu bilan birga Jankovich-gʻoravida olingan tajribalar ham buni ehtimoliy deb tasdiqlaydi.

Bolang fenekini yupqa, sargʻish‑qizil va plastik loy qatlam qopladi, unda qadimgi qoldiqlar topilmadi. Sirtga nisbatan 3,2 m chuqurlikda qazish barlang fenekining dachstein kirech qatlamiga yetdi. Bu qatlamdagi sutemizuvchilarning qoldiqlari haqida, holosen qatlamidan faqat shuni bilish kerakki, unda juda koʻp tulki suyaklari bor edi. Diluvial yotqizmalardan, yuqoriroq, sargʻish, yaʼni magdaleni qatlamdan koʻproq suyak topildi, pastroqda joylashgan jigarrang diluvial qatlamga nisbatan. Yuqori qatlamdan hozirgacha aniqlangan sutemizuvchilar quyidagilar: Ursus spelaeus Rosenm., Vulpes vulpes fossilis, Rangifer tarandus fossilis, Cervus canadensis asiaticus fossilis, Diceros antiquitatis va Equus cf. ferus fossilis. Bu faqat 6 turdan iborat boʻlgan ketma‑ketta Jankovich‑barlangdan topilgan 22 turdan iborat boʻlib, asosan pastki kichik barlanglardan aniqlangan 30 turli sutemizuvchilar ketma‑kettasiga nisbatan kamroq boʻlsa‑da, ahamiyatsiz emas.