Konyr Aulie

Qongʻir äulie üngiri – Abay viloyatining mahalliy ahamiyatga ega tarix va madaniyat yodgorliklari roʻyxatiga, Qozogʻistonning umumxalqiy muqaddas obʼektlar roʻyxatiga kiritilgan, muqaddas obʼyekt.

Geografik joylashuvi

Abay tumani, Toktamis batyr qishlogʻidan janub‑sharqqa tomon 18 km joydagi Aktas togʻida, Shağan daryosining oʻng tomonida joylashgan.

Maʼlumotlar

Aktas togʻi oq äktas jinslaridan iborat. Üngirga kirishning torligi shunchalik, odam faqat bir tomondan kirishi mumkin. Yorugʻlik balandligi ikki metrdan oshadi. Üngirning yuqori qismida ikki maydon bor, ulardan yoʻllar keyinroq tarqaladi, baʼzi joylarda tarlab oxiriga yetadi, ularning uzunligi aniqlanmagan. Suvning sovuqligi shundayki, unga tushganda oyoq‑qoʻllardagi tomirlar tortilib, suyaklar ogʻriqlashi mumkin. Taʼmida juda qattiq äktas his qilinadi. 2017 yilda tashrif buyuruvchilarni qabul qilish sharoitini yaratish va muqaddas yerni mashhur qilish maqsadida nam havo orqali faqat mustahkam boʻladigan sakizqaragʻay daraxtidan zinapoyalar qurildi. Suatga tushish yoʻlida, üngir ichida va tashqarida qulay dam olish oʻrindiqlari oʻrnatildi.

Afsonalarga koʻra, bu suat boshida qozogʻonlar qonli janglardan keyin yaralarini davolagan.

Xususiyatlari

Üngirning tor ogʻzi Shağan daryosining yorqin qirgʻogʻidan 80 – 100 m balandda joylashgan, uzunligi 65 – 70 m, eni 10 – 22 m, balandligi 2 – 14 m. Ushbu asosiy üngirning oʻng tomonida 15 m masofada eni 50 sm, balandligi 110 sm tor boʻshliq bor, bu tor boʻshliq kengayib, uzunligi 12 m, eni 10 m, balandligi 5 m‑ga yaqin katta xonaga oʻtadi. Bundan 12 m shimoliy yoʻnalishda üngir tepasining balandligi 20 m, diametri 5 – 7 m² kubbali boʻlib, koʻlga davom etib yakunlanadi. Asosiy xonaning chetidan koʻlga qarab chiqish yoʻlda, balandligi 12 – 15 m boʻlgan xona bor. Üngir havosining harorati 10 gradusdan oshmaydi. Qongʻir äulie üngirida koʻplab mashhur shaxslar (Abay Qunanbaev, Muxtar Äuezov, va boshqalar) boʻlib, tomosha qilgan.

Tarixi va afsonalari

Qongʻiräulie üngiri haqida tarixiy maʼlumotlarning biri 1912 yilda Rossiya geografik jamiyati Gʻarbiy Sibir boʻlimining Semey boʻlimchasi tomonidan chiqarilgan yerlik tadqiqotlar toʻplamida uchraydi. Toʻplamda yerlik tadqiqotchi N.A. Bryuxanovning Qongʻiräulie üngiriga bagʻishlangan maqolasi nashr etilgan, unda üngir kirishida qulp‑tosh boʻlganligi haqida maʼlumot keltiriladi.

Qongırauliye üngiriga oid tarixiy afsonalar va adabiy maʼlumotlar ham saqlangan. Üngirga Abay Qunanbaiulyning oʻgʻli Abişni doʻstlari bilan birga borganligi haqidagi voqea Muxtar Auezovning «Abay yoʻli» roman‑epopeyasining «Ökinişte» bobida bayon etilgan. Asarda Abişning üngir ichidagi tosh haykalgacha eʼtibor qaratib, uning inson tasviriga oʻxshashligini tasvirlagani tasvirlanadi. Üngirdan chiqqandan keyin ularga Kökbay Janatayuli Qongırauliye bilan bogʻliq tarixiy hikoyani aytadi.

Afsona boʻyicha, joʼngʻarlar qozogʻiston qoʻlining qoʻriqlash uchun Qongırauliye üngirini panalagan. Abylay haning armiyasi Arqani boʻylab yurish qilayotganda, üngirga qattiq boshlangan dushman qoʻlini ololmay, qiyinchilikka duch kelgan. Hikoyada Qarakerey Qabanbai batyrning dushmanga qarshi hiyla qoʻllab, gʻalaba qozonganligi va shu voqeadan keyin «Daraboz» nomi olgani bayon etilgan.

Üngir hududida qadimiy dafn joylarining uchrashuvi ham uning tarixiy‑madaniy ahamiyatini oshiradi. Obʼekt qadimiy turkiy davr bilan davr belgilanadi.