Kőszegi Tájvédelmi Körzet

Kőszegi Tájvédelmi Körzet hududi 4200 gektar, undan 550 gektari qatʼiy himoyalangan. Tabiatni muhofaza qilish hududi Őrségi Nemzeti Park Boshqarmasiga tegishli.

Joylashuvi

Tabiatni muhofaza qilish hududi Kőszegtən gʻarbga joylashgan Kőszegi‑tepalik hududidir. 1980‑yilda, tizim oʻzgarishidan oldin Kőszegi Tájvédelmi Körzet tashkil etilgan, ammo oʻsha paytda baʼzi hududlari sayohatchilar uchun tashrif buyurishga ruxsat berilmagan edi. Ushbu izolyatsiya togʻning tabiiy qiymatlari bugungi kungacha saqlanib qolishining sababidir. 4200 gektarlik hudud Kőszegni, shuningdek Kőszegi‑tepalik va Kőszeghegyalja beshta kichik qishloqlarni: Bozsokot, Cák, Kőszegdoroszló, Kőszegszerdahely va Velemni oʻz ichiga oladi.

Xususiyatlari

Kőszegi Tájvédelmi Körzet Kőszegi‑tepalikda joylashgan, Alp togʻlariga tegishli. Tepa chuqur vodiylar tufayli togʻli. Ushbu manzarani salqin yoz, nisbatan yumshoq qish va koʻp, baʼzan yillik ming millimetrdan ortiq yogʻingarchilik belgilaydi. Tepa ichida koʻplab katta hajmdagi buloqlar chiqadi. Goʻzal manzaralar boʻylab yurib, bir necha yuz metr ichida togʻda yoki Bakony quyoshli ochiq maydonlarida odam oʻzini his qiladi. Tepa ham oʻzi katta hududli, balandroq – eng baland nuqtasi, Írott‑kő, 882 metr boʻlib, choʻqqidan toza havoda Alp togʻlaridan Balatonigacha koʻrinadi.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Kőszegi‑tepalik hozirgi kungacha deyarli bir butun oʻrmon bilan qoplangan, asosan gʻishtak‑daraxtli yoki togʻli bukli oʻrmon xos. Keng hududli oʻrmonlarga ekilgan lucfenyves, shuningdek jegenyefenyó qolgan populyatsiyalari bezak beradi. Tepa suvli vodiylarida, daryo past oqimida koʻpincha togʻli egirli botqoqlar, yoki kichik botqoqlik, loyli hududlar paydo boʻladi.

Dara tomonidagi togʻning pastki qirralarini ilgari yumshoq yongʻoq daraxtlari bezagan, hozir esa faqat kichik yaylovlar eslatadi. Yuqori hududlarning baland togʻlarini eslatadigan buk oʻrmonlari va qirqimlarda oʻrmon siklameni, qorli atirgul, togʻ zergakviti, kornistarnits, qirqmas boboqalak, oq sahro, qora koʻkarmoq va yana koʻp qiziqarli, nodir va koʻpincha faqat shu yerda yashovchi oʻsimliklar ochiladi; togʻ lednek, qorli tarsoka, uch bargli kakuk torma.

Nam yaylovlar, vodiy boʻyi oʻsimliklari orasida lapi qushqoʻnmasi, tuya pichan, oq achchiq oʻsimlik va sibiriy qizil yaproq mavjud. Qorongʻu oʻrmonlarda turbanga lilyum, keng bargli qoʻngʻiroq gullari va oy violasi ochiladi.

Togʻ hayvonotida bir nechta alpini hasharot turlari isbotlangan – ularning baʼzilari faqat bu yerda Vengriyada yashaydi, masalan alpini qurt. Togʻ hayvonotini ham bir nechta qimmatbaho va nodir turlar belgilaydi, masalan koʻplab, qatʼiy himoyalangan kapalak (masalan, ulkan ayiqkapalak) va mayda kapalak turlari (masalan, oʻrmon mayda kapalak), lekin qurtlar orasida ham shunga oʻxshash qimmatli turlar bor (ayniqsa, qimmatbaho tur – yuguruvchi qurt). Toza suvli daryolarda koʻvi chiziq, tezkor pishiq, tobora kam uchraydigan koʻvi qisqichbaqa, nam yashash joylarida tez-tez paydo boʻladigan dogʻli salamandra va sargʻish qoshli unka yashaydi. Togʻ daryolari boʻylab qizil qoshli unka ham uchraydi, goʻzal va boshqa joylarda kam koʻrinadigan dogʻli salamandra esa alohida koʻp, kundalik koʻrinish boʻladi.

Juda boy qush hayoti bir nechta togʻ hududi turlari bilan tavsiflanadi: olov boshli qirolich, qalin boshli chongʻir va qirqish chongʻir, kesishli chirpich, qichqiriq qoʻshiqchi hududda. Togʻda qora baland, kabasoy va hasharot qushlari uy quradi. Afsuski, hududning xos katta qush turi, siktfaj, hududdan yoʻqolgan, lekin imperator qushi hali yoʻqolmagan, va gʻovakda yashovchi koʻk kabutar ham nisbatan koʻp.

Kőszegi Tájvédelmi Körzetning botanika qiymatini quyidagi turlar oʻz mavjudligi bilan yanada oshiradi:

yashil fodorka (Asplenium viride)

qora fodorka (Asplenium adiantum-nigrum)

pikkelyharaszt (Ceterach officinarum)

struccpáfrány (Matteuccia struthiopteris)

dárdás veseharaszt (Polystichum lonchitis)

bordapáfrány (Blechnum spicant)

kichik holdruta (Botrychium lunaria)

togʻli lednek (Lathyrus lanifolius var. montanus)

uch bargli kakukktorma (Cardamine trifoliat)

katta ming yomon oʻt (Dictamus albus)

soʻrli baraboly (Chaerophyllum hirsutum)

qizil afoniya (Vaccinium vitis-idaea)

tarkali kosbor (Orchis tridentata)

kuzgi füzértekercs (Spiranthes spiralis)

vitézkosbor (Orchis militaris)

saf kosbor (Orchis pallens)

kardos madársisak (Cephalanthera longifolia)

oq madársisak (Cephalanthera damasonium)

qizil madársisak (Cephalanthera rubra)

legʼybangó (Ophrys insectifera)

erdei korallgökör (Corallorhiza trifida)

kichik bargli nőszőfű (Epipactis microphylla)

keng bargli nőszőfű (Epipactis helleborine)

botqoʻnli nőszőfű (Epipactis palustris)

Kulturaviy qadriyatlar

Boy boyli kulturaviy merosni tavsiflaydigan narsa, togʻning hududi bronza davridan beri yashagan, bir necha joyda bronza davri qabiralar, qazilar va konchilar, Velem yonidagi Szent Vid togʻi yonida qadimiy shahar izlari topilgan. Tadqiqotchilar rimliklarning suv taʼminot tizimini ham topishdi, bu orqali Sabariát (Szombathely) ga ichimlik suvi yetkazilgan. Qozonishdan keyin hudud gʻarbiy hudud sifatida hisoblangan va mudofaa funksiyasini bajargan.

Kalváriya

Barokko cherkovi pestitsiya epidemiyasidan keyin jezuitski tashabbus bilan 1729‑1734 yillarda qurilgan. Uning yoniga bir yil keyin eremlik uy ham qurilgan. Yashovchilari orasida cherkovning birinchi rassomi, graflik Weisz Henrich boʻlgan. Togʻ tepasidan Kőszeg shahriga goʻzal manzara ochiladi. Bu yerdan uzoq boʻlmagan joyda 1936‑yilda qurilgan uch bargli trianoni xoch joylashgan, bu yerdan qoʻshni Avstriyaga qarash mumkin. Togʻning tagida bir taxta sobiq bunkerga eslatma beradi, bu yerda Szálasi hukumat davrida, 1944‑yil dekabridan 1945‑yil martigacha Szent Korona saqlangan.)

Yetti manba

Eng sevimli sayohat joylaridan biri Avstriya chegarasiga yaqin Rőtfalvi vodiyda joylashgan Yetti manba. Hozirgi manba qozoni milodiy 2000-yilda (Millennium yili) qurilgan, shu paytda yetti maʼmuriy yetakchi nomlari bilan atalgan. Álmos, Előd, Ond, Kond, Tas, Huba va Töhötöm ismlari kichik tosh taxtalarida yozilgan. Kristall toza, nisbatan sovuq suvli manba yuqorida joylashgan Óvár yoki Felsővárni suv bilan taʼminlagan. Bu eski nomi: Várkuta, Óvárkút bilan bogʻliq. Manba qozonining hozirgi koʻrinishi 1994‑yilda amalga oshirilgan taʼmirlashda yaratilgan. Yaqin atrofda qoldiqlarda turgan eski chegara aralashma zavodi oʻzining yaxshiroq taqdirini kutmoqda.