Közép-Tiszai Tájvédelmi Körzet

Közép-tiszai Tájvédelmi Körzet hududi 9455,6 gektar, undan 833 gektar kuchli himoyalangan. Tabiatni muhofaza qilish hududi Hortobágyi Milliy Bogʻ boshqarmasiga tegishli.

Joylashuvi

Kuchli himoyalangan hudud Pélyi qush rezervati, Óballai va Vezsenyi Tabiatni muhofaza qilish hududi, hamda Tiszakecské sohil qishlogʻini oʻz ichiga oladi.

Xususiyatlari

Közép-tiszai Tájvédelmi Körzet Natura 2000 tarmogʻiga, ham hayot muhitlari yoʻriqnomasiga, ham qushlarni muhofaza qilish yoʻriqnomasiga muvofiq, himoya qilish rejalashtirilgan Tiszajenői va kőtelki hududlarni ham oʻz ichiga oladi. Daryo boshqaruvi va saqlangan sohaning tekislanishi tufayli eski botqoqlik hududining tabiiy jonli dunyosi Tisza vodiysining katta qismida toʻlqinli hududga cheklangan. Afsuski, toʻlqinli hududning katta qismi, masalan, qimmatbaho qayin plantatsiyalari kabi, xorijiy oʻsimliklar egallab olgan. Sanoat usulidagi oʻsimlik yetishtirish va chorvachilik anʼanaviy botqoqlik qishloq xoʻjaligi shakllarini (baliq ovlash, yaylov va yaylovchilik, ari yetishtirish, botqoqlik mevalari ekinlari va hokazo) chetga surdi, biroq bu shakllar biologik xilma‑xillikni saqlash bilan mos kelardi.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Tisza Kisköre va Tiszaug orasidagi toʻlqinli hududda 1978‑yilda tashkil etilgan tabiatni muhofaza qilish hududi 9500 gektar maydonda, boshqaruvlardan keyin, taxminan yuz yil ichida shakllangan ikkinchi darajali landshaftni himoya qiladi. Ushbu hudud ichida Pélyi qush rezervati, Óballai va Vezsenyi Tabiatni muhofaza qilish hududi, hamda Tiszakecské sohil qishlogʻi kuchli himoyalangan.

Eshak‑qayin oʻrmonlari va ularning atrofidagi toʻlqinli yaylovlar almashinib turadi. Quruq daryolar nafaqat daryoning eski egri chiziqlarini koʻrsatadi, balki eski yoʻqolgan katta botqoqlik dunyosining oxirgi guvohlari hamdir. Tekislar, toʻldirilgan yogʻochli daryolar botqoqlik yaylovlarining bahorda tez issiq boʻladigan suvi qurbaqalar koʻpayish joylari hisoblanadi.

Közép‑Tiszai Tájvédelmi Körzetda yashovchi koʻp sonli himoyalangan va kuchli himoyalangan oʻsimlik‑hayvon turlari orasida albatta eslatib oʻtilishi lozim boʻlgan yozgi turgʻun, Tisza‑sohilidagi margitgulning ulkan gullari. Yoz boshida koʻzni qamashtiruvchi manzara – tiszagulning chizigʻi. Kuchli himoyalangan qushlarimiz orasida bu yerda qora burgut, qirgʻoq qushi hamda jigarrang qashqir qushi tuxum qoʻyadi. Sutemizuvchilardan suv atrofida tarqoq tarzda vodiy uchraydi, ammo yovvoyi mushuk, shuningdek, chigʻirlar va yarimqushlarning koʻplab turlari umumiy tarqalgan deb aytish mumkin. Tisza koʻli qurilgandan keyin qashqirlar, karokatonalar va qirqich qushlar joylashdi.

Madaniy qadriyatlar

Szolnok, Damjanich Muzeyi: mahalliy odamlarning hayoti bilan tanishish mumkin qadimgi davrdan hozirgi kungacha.

Millér, Suv Resurslari Muzeyi: sanoat yodgorligi sifatida eʼlon qilingan oʻttiz yillik bugʻ nasos binosida joylashgan.

Tiszaföldvár, Geografik Muzeyi: asosan tabiiy geografiya, arkeologiya, xalqona va mahalliy tarixiy materiallar bilan tashrif buyuruvchilarni kutadi.

Tiszasüly, rim-katolik cherkovi: 1490‑yilda gotik uslubda qurilgan.

Tiszaroff, reformatsiyalik cherkov: 1775‑yilda qurilgan, qiziqarli tomoni shundaki, bu hududda butunlay noodatiy alohida qoʻngʻiroq minorasiga ega boʻlib, u 1762‑yilda qurilgan.

Fegyverneki Qisqa Qalʼa, 1480‑yillarda gotik uslubda qurilgan.

Szolnokda shahar markazidagi frantsiskanlar katta cherkovi barok uslubda, bir necha bosqichda 1736‑yildan 1758‑yilgacha qurilgan. Bir oz oldinroq, 1749‑yilda Ady Endre koʻchasi va Kápolna koʻchasi burchagida qurilgan vaʼda kapellasi yakunlangan.

Tiszasülyda sajfoki bugʻ nasosi, 1878‑yilda asl ingliz bugʻ mashinasi va nasos bilan qurilgan, keyin 1888‑yilda esa magʻaralik ishlab chiqarilgan uskunalar bilan kengaytirilgan.

Szolnokdagi Milléri Nasos Zavodi 1895‑yildan 1998‑yilgacha qurilgan. Ishlab chiqarishdan tashqari joylashgandan soʻng tuzilishi buzilgan, shuning uchun hozirda ishlamaydigan holatda. Binosida Suv Resurslari Muzeyi joylashgan.

Yodgorlik ustuni bilan yagona Tiszavárkonyda taxminiy joy belgilandi, 1059‑milodiy yilda I. András va Béla shohzodlari orasida “qilich va taxt” sahnasi roʻy bergan.

1514‑milodiy yilda Dózsa qoʻshinlari varkoniy tekislikda Tiszadan oʻtib, qarama‑qarshi Varsánydan koʻplab yigitlar jangga qoʻshildilar. Cibakházi Tisza sohilida 1849‑milodiy yilda 24‑fevralda Cibakházi jang boʻlib oʻtdi, bu yerda vaqtincha Leiningen generali ham asirga tushdi.