Lake Efteni

Efteni koʻli, Düzce viloyati chegaralarida, Markaz va Gölyaka tuman chegaralarida joylashgan, tektonik hosil boʻlgan, shirin suv koʻli. Düzce markazidan 10 km janub-gʻarbda, Gölyaka markazidan 2 km sharqda joylashgan. Koʻl atrofida 76 gektarlik hududda, 2005 yili Efteni koʻli Yovvoyi Hayotni Rivojlantirish Sohasi tashkil etilgan.

1992 yili Oʻrmon Vazirligi tomonidan himoya ostiga olingan, ov qilish taqiqlangan. Düzce dashtining eng past nuqtasi boʻlgan koʻl, atrof suvlarini oʻzida toʻplaydi. Düzcening sharqidan keluvchi Kichik Melen daryosi koʻlga quyiladi. Atrofdan keluvchi Aksu, Asar va Uğur daryolari ham Efteni koʻliga quyiladi. Birlashtirilgan barcha suvlar Katta Melen daryosi nomi bilan koʻldan chiqadi. Pastki qismida Düzce‑Sakarya viloyat chegarasini tashkil qilib, Melenağzı qishlogʻida Qora dengizga quyiladi. Melen daryosi ustida quriladigan Melen baraji orqali, Melen loyihasi doirasida Istanbulga ichimlik suvi yuboriladi.

Tarixda 814 gektar boʻlgan koʻl, 1976 yili quritilib, 25 gektarga kamaytirilgan. 1992 yili sed qurib kengaytirilgan, 158 gektarga yetib, hozirgi holatini olgan. Koʻlning janubiy qirgʻogʻida Hacıyakup qishlogʻida 43 °C haroratda issiq buloq suvi chiqadi.

Koʻl atrofida oʻtli va yogʻochli boʻlinish bilan, 105 quruq, yarim suvli, suvli oʻsimlik turlari aniqlangan. Hududda topilgan 175 qush turidan, 123 tasi Dunyo Tabiatni Himoya Birligining qizil roʻyxatida joy oladi. 11 baliq, 2 amfibi, 6 sudralib yuruvchi, 9 sutemizuvchi, 14 umurtqasiz jonivor turi koʻl atrofida yashaydi. 2023‑2024 qish davrida oʻtkazilgan kuzatishlarda 22 qush turidan 2 111 suv qushi roʻyxatga olingan. Bu kuzatishlarda hududda birinchi marta oq dumaloq burgut kuzatildi.

1918‑yil roʻyxatlarda koʻl maydoni 6700 gektar, 1944‑yil havo fotosuratlariga koʻra 1930 gektar. 1950‑yildan keyin joylashuv ortib, qishloq xoʻjaligi va chorvachilik maqsadida koʻl quritila boshlandi. 1960‑yilda 900 gektar quritilgan yerda 448 gektar koʻl, 814 gektar botqoqlik maydoni qoldi. 1970‑yillarda ochilgan quritish kanallari bilan koʻl maydoni 25 gektargacha kamaydi. 1993‑yilda 2500 m, 2001‑yilda 3000 m uzunlikda sedde qurildi, 180 gektar maydon oʻzgartirildi. Mavsumiga qarab koʻl maydoni 80‑150 gektar oraligʻida oʻzgaradi. Koʻl qirgʻogʻida 4 ta kuzatuv minorasi, bitta baliq ovlash qayiqlari mavjud.

Efteni koʻli nomining kelib chiqishi va Efteni koʻlining paydo boʻlishiga oid afsonalar

“Efteni koʻli afsonasi” Düzce viloyati, Gölyaka tumani chegaralarida joylashgan Efteni koʻliga oid afsona. Efteni koʻli afsonasida, koʻl nomi va koʻlning shakllanishi bilan bogʻliq ikki alohida afsona aytiladi.

Efteni koʻli nomi afsonasi

Efteni koʻlining nomi Bizans malikasi Eftelyaʼdan olingan deyiladi. Hikoyaga koʻra, Bizans armiyasi jangdan qaytib kelayotganda koʻl qirgʻogʻidagi bir hududda toʻxtagan. Yoʻlda Bizans malikasi Eftelya ning qoʻllarida va yuzida yaralar paydo boʻlgan. Koʻl qirgʻogʻida yuvilgan malikani yaralari ertangi tongda tuzalib, terisi goʻzallashtira boshlagan. Buni koʻrgan Bizans imperatori bu koʻl qirgʻogʻidagi issiq suv manbalari joyiga hammom qurilishini talab qilgan. Malik Eftelya ning yoniga baxshilarini qoldirib, oʻsha yerdan ketishgan.

Yaralari tuzalanib, goʻzallashtirgan malik koʻl ustida sayr qilayotganda qarshi qirgʻoqdagi togʻ etaklarida yashovchi bir osmaniy yigitga qalbini bagʻishlagan. Bizans malikasi va yosh osmaniy yigit bir-birini ziyorat qilishni boshlashgan. Yana bir kuni malik Eftelya sevgilisining yoniga borayotganda qayiq koʻlda choʻkib, choʻkkan. Oʻsha kundan keyin koʻl nomi “Efteni” deb atalgan.

Efteni koʻli shakllanish afsonasi

Efteni koʻli shakllanishi bilan bogʻliq turli hikoyalar mavjud.

Ular:

Bir vaqtlar Olimpos xudolarining eng buyugi Zevs oʻliklar orasiga tushib, ularning holatini koʻrmoqchi boʻlgan. Hermesi ham olib, yer yuziga tushib, bir uy eshigiga qoʻngʻiroq qilganlar. “Yoʻliningizni yoʻqotgan ikki begona odam, eshikni ochasizmi?” deganlar. Ammo eshik ochilmagan, hatto ochilishga ham harakat qilinmagan. Shunday qilib, bir yuz uyni aylanib, lekin hech kimdan eʼtibor olmadi. Yoki eshikni ochmasalar, yoki ochsalar ham “Biz bilmagan, sumkasiz sayyoralar bilan aloqamiz yoʻq” deyib eshikni yopishgan. Har joyda rad etilgan Zevs va Hermesi oxir-oqibat yomon holatda bir kulbaga yetib kelishgan. Bu kulbaning har bir tomoni ot va saman bilan qoplangan. Eshikni qari bir ayol ochgan. Qarshisida ikki qashshoq yoʻlovchi charchagan va chanqagan. Qari ayol ularning kimligini soʻramasdan, bu ikki yoʻlovchini ichkariga chaqirgan. Ichkariga kirganlarida qarshilarida kulgu yuzli qari bir erkak koʻrishgan. Uy egalarining qoʻllarida nima boʻlsa, mehmonlarga taklif qilganlar. Qari ayol va erkak bu tashrifdan juda xursand boʻlishgan. Biroq, qari odamlar stol ustidagi ovqatlar hech qachon kamaymasligini, doimo bir xil qolishini koʻrishgan. Buni sezgan mehmonlar “Bizlar ulugʻ shaxslarimiz. Sizning boshqa qoʻshnularingiz haqlari jazoga tortiladi, lekin sizga hech qanday zarar yetmaydi; uylaringizni biz bilan birga togʻning eng tepasiga olib boring” deganlar. Qiyin boʻlsa ham tepega yetganda, qari juftlik oʻz qishloqlari suv ostida qolganini koʻrishgan.

Bizans podshohining qizining suzishi uchun Melen daryosining oldiga bir bent qurdirilgan va shu yerga suv toʻlishi bilan koʻlning shakllanganligi haqida boshqa bir rivoyat aytiladi.

Vaqti-vaqti bilan bu koʻl joylashgan joy bir qishloq boʻlgan. Hızırning yoʻli bir kun qishloqqa tushgan. Bir eshikni eshitib, chiqqan ayoldan bir boʻlak non soʻragan. Ayol allaqachon yomon odam boʻlgan. “Yoʻq!” deyib Hızırga non bermagan. Hızır albatta och qolmaydi, ham uning noniga ham muhtoj emas. Ammo bu bir sinov! Hızır qishloqdan ketayotganda shunday duo qilgan: “Alloh bu qishloqni suvga tashlasin.” Vaqt oʻtishi bilan qishloqning oʻrni suv bilan toʻlib, hozirgi Efteni koʻli paydo boʻlgan.

Bugungi kunda ham koʻlda baliq ovlashga boruvchilarning tarmoqlariga masjid minaresi oʻrnatilgan, baʼzan koʻlda masjid minaresi yorugʻlik akslari koʻrinadi, deya rivoyat qilinadi.