Lake Sapanca

Sapanca koʻli (turkcha: Sapanca Gölü) (ilgari yunoncha nomi: Boáne (Βοάνη)) Turkiyada, İzmit koʻlagi va Adapazarı yaylasi orasida, Sapanca qishlogʻi yonida joylashgan shirin suvli koʻldir. Koʻlning tutqich hududi 251 kvadrat kilometr (97 kvadrat milya), yuzasi 45 kvadrat kilometr (17 kvadrat milya), uzunligi sharq‑gʻarb boʻyicha 16 kilometr (9,9 mil), kengligi shimol‑janub boʻyicha 5 kilometr (3,1 mil), maksimal chuqurligi 52 metr (171 fut) dir.

Sapanca koʻli tektonik teshikda joylashgan boʻlib, bu teshik İzmit koʻlagi va Adapazarı yaylasi orasida joylashgan va İznik koʻliga parallel ravishda uzlgan.

Sapanca koʻlining tutqich hududi – taxminan 251 km² – janubda togʻlar, shimolda esa kichik tepaliklar bilan oʻralgan. Suv ichki va sanoat ehtiyojlari uchun koʻldan olinadi.

Sapanca atrofidagi hudud kunlik sayohatlar va dam olish kunlari uchun muhim manzildir.

Uzunlik

Sharqda Sakarya daryosi, gʻarbda İzmit koʻlagi bilan chegaralangan, dengiz sathidan 33 m balandlikda joylashgan koʻl sharq‑gʻarb yoʻnalishda 16 km, shimol‑janub yoʻnalishda 5 km uzunlikda.

Yuzasi

Koʻlning uzoq muddatli oʻrtacha yuzasi 46,9 km², tutqich hududi esa 296 km² deb hisoblangan.

Chuqurlik

Koʻlning maksimal chuqurligi 61 m. Koʻlning markazida 40–50 m chuqurlikdagi tekislik mavjud. 50 m va 60 m izobatlari tor hududni egallaydi. Koʻl tubi shimoli‑sharqda va gʻarbda koʻtariladi. Koʻl tubi shimol, janub va janubi‑sharqdan tektonik nazoratdagi qiyalikli vodiy devorlari bilan oʻralgan.

Hajmi

Sapanca koʻlining hajmi 1,7 km³. Oʻrtacha chuqurlik 36 m. Vodiyning eng chuqur qismi dengiz sathidan 28 m pastda joylashgan. Yer silkinishlari ham koʻl darajasining oʻzgarishiga taʼsir qilgani aniqlangan. Eng katta daraja oʻzgarishi 1967‑yil Mudurnu zilzilasidan keyin hisoblangan.

Suvning ortiqcha qismi sharqiy uchidagi chiqish orqali Çark daryosini hosil qiladi. Çark daryosi Ferizlida joylashgan Seyifler qishlogʻi yaqinida Sakarya daryosi bilan birlashadi. Sapanca suvlari Çark daryosiga baraj eshigʻi orqali chiqariladi va suv sathini 29,90 m va 31,50 m oraligʻida ushlab turish rejalashtirilgan.

Koʻllarni oziqlantiruvchi daryolar

Sapanca koʻli togʻlardan tushuvchi kichik daryolar va uning tubidagi buloqlar bilan oziqlanadi. Sapanca koʻlining janubiy qirgʻogʻi boʻylab, sharqdan gʻarbga qarab, daryolar: Arifiye, Keçi (Kuruçeşme), İstanbul, Mahmudiye, Kurtköy, Yanık, Kuruçay; shimoliy qismda esa: Cehennem, Aygır, Altıkuruş, Çakalöldü Maden, Kuru, Liman, Eşme, Fındık, Tuzla, Çiftepınar, Balıkhane daryolari. Yuqori oqimli daryolar qalin donali choʻkindi olib kelgani sababli, Davlat Gidravlik Ishlari (DSİ) bu daryolarda koʻl botini toʻldirishni oldini olish maqsadida sediment tutqichlari (tersip bendlar) qurdi. Ushbu daryolarga qoʻshimcha ravishda, koʻl ichidagi mavjud buloqlar ham doimiy ravishda koʻlni oziqlantiradi.

Davlat Gidravlik Ishlari (DSİ) va Elektr Energiya Resurslari Tadqiqoti va Rivojlantirish Boshqarmasi (EİEİ) tomonidan hududda ochilgan kuzatuv stansiyalari koʻlning suv sathi oʻzgarishlari va oqimini nazorat qilish imkonini beradi.

EİEİ tomonidan olingan oʻlchovlarga koʻra, koʻlning suv sathi qish va bahor oylarida koʻtariladi, kuzga tomon pasayadi. Ikki daraja orasida 70–90 sm, baʼzan 120–130 sm farq kuzatiladi.

E‑5 magistrali koʻlning shimoliy qirgʻogʻi boʻylab, TEM magistrali va temir yoʻl esa janubiy qirgʻogʻi boʻylab oʻtadi.

Tabiiy hayot

Yil davomida koʻl atrofida olib borilgan kuzatuvlar 28 ta oiladan va 12 ta tartibdan 69 ta qush turini aniqladi. Ushbu turlardan 29 tasi barcha fasllarda kuzatiladigan doimiy turlar, 23 tasi yozda keluvchi migratsion, 12 tasi qishda keluvchi migratsion, 5 tasi esa bir marta uchraydigan tranzit migratsion turlardir. Eng koʻp tur 42 ta aprel oyida, eng kam 26 ta mart oyida qayd etildi. Hududda kuzatilgan Ferruginous oʻrdek NT (Yaqin kelajakda tahdid ostida) holatiga, Oq boshli oʻrdek esa EN (Xavf ostida) holatiga ega. Qolgan turlar LC (Kam xavfli) guruhiga kiradi. Koʻlda topilgan turlarni tahlil qilganda, bu hudud muhim suv ekotizimi deb qabul qilinadi. Eng koʻp tur yozda, eng koʻp individlar esa qishda kuzatildi.

Uning migratsiya yoʻli boʻylab joylashuvi va koʻplab turlar hamda shaxslar bu yerda panoh topishi va koʻpayishi, uni Xalqaro ahamiyatga ega botqoqliklar roʻyxatiga kiritishni talab qiladi.

Muammolar

Sakarya shahrining ichimlik suvi, Kocaeli ichimlik suvi va Tüpraş uchun sanoat suvi 90% ni taʼminlaydigan koʻl, turli ifloslantiruvchi moddalar taʼsirida. Shimolida oqib oʻtgan D-100 yoʻli hamda janubini oʻrab turgan TEM magistrali va temir yoʻlning ifloslanishi yomgʻir suvlari orqali koʻlga olib kelinadi. 1997 yilda oʻtkazilgan tadqiqotda yomgʻirli havoda magistrallardan ogʻir metalllar, qattiq moddalar va yogʻ-neft koʻlga tushishi aniqlangan. Yoʻllardan kelayotgan ifloslanishni davolash uchun tabiiy usul boʻlgan Stormwater Wetlands (storm suv botqoqliklari) tashkil etilishi tavsiya etiladi. Havzodagi qishloq xoʻjaligi kimyoviy vositalari, turistik obyektlar va NATOga mansub neft quvuriy ham boshqa potentsial ifloslantiruvchi omillardir.

Koʻl atrofidagi aholi punktlaridan keluvchi uy ichki oqova suvlari va soʻnggi yillarda ortib borayotgan yozgi uylar soni qayta ishlanadi. Koʻldan suv oluvchi muassasalar va ularning suv isteʼmoli miqdori haqida noaniqlik rejalashtirishni qiyinlashtiradi.

Arxeologiyasi

2025 yilda suv sathlari pasayganida koʻl ichida mozaik polga ega tarixiy tuzilma qayta paydo boʻldi. Tarixchilar bu tuzilmani mozaika uslubi va bezak xususiyatlariga asoslanib, kichik kechki antik davr kapellasi yoki cherkovi deb hisoblaydilar. U, shuningdek, Kurtkoydagi qalʼa kabi yaqin Bizans davri obidalari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.