Markakol State Nature Reserve

Markaköl davlat tabiat qoʻriqxonasi — Sharqiy Qozogʻiston viloyatida, Janubiy Altayning sharqida Markaköl qazansüngurida joylashgan. U shimolidagi Kürshim, janubidagi Azutau togʻlarining orasida joylashgan Altayga xos tektonik oʻypatni olib yuradi. Koʻl 1 449,3 metrli absolyut balandlikda joylashgan. Eng baland nuqtasi — 3304,5 metr (Aksu-Bas togʻi).

Markaköl qoʻriqxonasi - respublikamizda tashkil etilgan oltinchi davlat qoʻriqxonasi. Bu qoʻriqxonaning tashkil etilishidagi asosiy maqsadi - atrofda kam uchraydigan qimmatbaho hayvonlarni, qushlarni, oʻsimliklarni va bahorda baliq tuxumini tarqatadigan daryolar arnalari himoya qilish, shuningdek, oʻrmon va koʻl havzalarini, togʻ, daryolarni goʻzal tabiatini tabiiy holatda saqlash. 1976 yili tashkil etilgan. Markaköl qoʻriqxonasi – Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi Altay togʻining, Azu va Kürshim jotalarining oraligʻidagi juda goʻzal Markaköl chekkasida joylashgan. Qoʻriqxonaning umumiy maydoni 71 ming ga, uning 44 mingini koʻl havzasi tashkil etadi. Uning 3756 gektari tekis oʻrmon, va yaylov 21 gektardan oshadi.

Qoʻriqxonadagi iqlim qattiq kontinental. Bu yerda Qozogʻiston hududi uchun yanvar oyining eng past oʻrtacha harorati -26°C, -27°C, baʼzan sovuq -55°C‑ga yetadi. Iyul oyining oʻrtacha harorati +14°C, +17°C, eng yuqorisi +30°C‑ga yetadi. Yomgʻir‑suvning yillik miqdori 400 mm‑ga yaqin.

Markaköl qoʻriği – jon-jonuvorlarga juda boy, goʻzalligiga koʻz toʻymas Oʻntaý Altay alqabasining baland togʻli hududi va Markaköl koʻlining tabiatini kompleks himoya qilish uchun tashkil etilgan. Markaköl – Altaydagi Kürşim va Azú choʻqqalari orasidagi chuqur vodiyda tarqalgan katta, shaffof suyuqli, baliqli koʻl. Uning atrofida toshli, oʻrmonli togʻ. Bu koʻlga bir necha daryolar va buloqlar, yillik daryolar quyi. Koʻlning janubiy qirgʻogʻi yorqin, shimoliysi esa yaltiroq, tekislik boʻlib turadi. Koʻlga atrofidagi togʻ-choʻqqalaridan kichik- katta 28 daryo oqadi, undan faqat Qaljyr daryosi oqib chiqadi.

Qoʻriqda koʻplab shifobaxsh maʼnoga ega yuqori qatlamdagi oʻsimliklar ham bor. Endi ularning baʼzilariga toʻxtalsak. Samyrsin yoki Sibir qaragʻayi – yongʻogʻi yeyishga yaroqli juda qimmatbaho daraxt. Koʻp vaqtgacha Sibir qaragʻayini yongʻoq olish oʻsimlik sifatida kesishga taqiq qoʻyilgan. Chunki uning yongʻogʻi 65 foizgacha moy beradi. Yongʻoq togʻda non, goʻsht, tuxum oʻrnini almashtiradi. Yongʻoqdan sibirliklar yuqori sifatli moy va qaymoq olishadi. Sibir qaragʻayining yongʻogʻi – oʻrmondagi jon-jonuvorlarning tirikchilik asosidir. Yongʻoq pishganda bu yerga oʻrmon sichqonlari, barcha sichqon, samyrsin boʻriqushlari yigʻilib, qishki oziqlarini toʻplaydi. Samyrsin qadim zamondan saqlanib qolgan relikt oʻsimliklar qatoriga kiradi. Togʻning bu qimmatbaho daraxti koʻp yasaladigan oʻsimliklar qatoriga kiradi. Shifobaxsh oʻsimliklardan araliy va oltin ildiz topiladi.

Umuman Markaköl qoʻriği va uni yashovchi jonivorlar dunyosi alohida himoyaga olingan.

qoʻriqda dengiz sathiga nisbatan 1400-1500 metr balandlikda besh balandlik zonasi mavjud. Togʻli tayga zonasi, togʻ shalqini zonasi, togʻli tundra zonasi va Nival (qorli) zona (2800-3000 metr balandlikda).

Qoʻriqning oʻsimlik qoplamasidan oʻrmonlarda, asosan, Sibir balqaraqayi, shyrsha, qayin, koʻterek oʻsadi.

Qoʻriqda hayvonlar dunyosi va oʻsimlik turlarini saqlash uchun ilmiy ishlar olib boriladi.

Hozirgi Markaköl qoʻriqining tabiat boyligini, uning ajoyib goʻzal manzarasini qozogʻistonlik mashhur yozuvchisi J.Aymauytov «Aqbilek» nomli romanda alohida taʼkidlagan.

Hozirgi hududi

Qoʻriqning umumiy hududi 71367 ga, uning 26917 ga-sini quruq yer, 44450 ga-sini esa koʻl egallaydi. Qoʻriq uchta boʻlakka boʻlingan: 1. janubiy togʻli oʻrmonli alqap— 6250 ga, u koʻlning janubiy qirgʻogʻini va Azú togʻining shimoliy tomonini egallaydi; 2. Koʻl qirgʻogʻi— 609 ga, Topolevka va Jiren Baytal daryolarining soatlari boʻylab shimoliy qirgʻogʻning ozgina yerini qamrab oladi; 3. Shimoliy togʻli oʻrmonli alqap— 20050 ga, Topolevka, Tautekeli, Tihushka, Sorvenok daryolarining yuqori qirgʻogʻida Kŭrshím togʻida joylashgan. Bundan tashqari Urunhayka daryosining soatidagi markaziy usadbaning 8 ga yerini egallaydi. Markaköl davlat tabiat qoʻriqining atrofida 2 km kenglikdagi uzik chiziqli himoya hududi bilan oʻralgan.

Maʼmuriy joylashuvi

Markaköl davlat tabiat qoʻriqi Sharqiy Qozogʻiston viloyatida, Janubiy Altayning sharqida Markaköl qazanshungʻirida joylashgan. U shimolidagi Kŭrshím, janubidagi Azú togʻ jotalari orasida joylashgan Altayga xos tektonik boʻshliqni egallaydi. Koʻl 1449,3 metrli absolyut balandlikda joylashgan. Eng baland nuqtasi 3304,5 metr (Aqsu-Bas togʻi).

Tabiiy holati

Fizik‑geografik tavsifi (tabiiy hududi, iqlimi, gidrologiyasi, asosiy landshaftlari, geologiyasi, tuprogi):