Mausoleum of Karashash-ana

Qaraşash ana kesenesi – Respublikaviy ahamiyati bor tarix va madaniyat yodgorliklarining davlat roʻyxatiga kiritilgan XII-XIX asrlardagi arxitektura sanʼati yodgorligi. 1982 yildan boshlab davlat himoyasiga olingan.

Joylashuvi

Shymkent shahri, Sayram turar joy hududidagi eski qabristonning chetida, baland joyda joylashgan.

Afsonalar va yozuvlar

Qaraşash ana kesenesining muqaddas anʼanalari Qozja Ahmet Yasauidning onasi boʻlishi, u vafot etganidan keyin shu yerga qurilgan degan afsona shaklida tarqalgan hikoyalarga asoslanadi. Yozma maʼlumotlarga koʻra, eng asosiysi "Madinat‑al‑Baida va Ispidzhab avliyolari haqidagi traktat" (XVII asr oxiri‑XVIII asr boshlari) va XIX‑XX asrlar boshidagi folklorga asoslanadi. Oʻsha davrda yodgorlikning hozirgi nomi paydo boʻlgan – afsona‑hikoyalar boʻyicha kesene kupbezining uchiga Qozja Ahmet Yasaui onasining bir boʻrimi qora sochlari bogʻlangan, shunday qilib uning laqab ismi va kesenening nomi – "Qaraşash ana" paydo boʻladi. Uning haqiqiy ismi Aisha bibi (Aisha qotin). XVII asr oxiridagi afsona‑hikoyalar boʻyicha u – Qozja Ahmet Yasauidning otasi Ibrohim ataning eng mashhur shogirdlaridan biri boʻlgan Muso sheyxning qizi. XVII asr oxiridagi afsona‑hikoyalarda uni XIII asr oxirida Toshkentning "avliyasi" boʻlgan Omar Bagistani sheyxning qizi, singlisi yoki nevarasi singlisi boʻlgan deyilgan (Devin DiUis). Maʼlumotlar va afsonalarda Aisha bibi Qaraqandliklar davrining bilimdon va taqva ayollaridan biri sifatida tasvirlanadi. Qaraşash ana kesenesiga kirib chiqish Turkiston shahridagi Qozja Ahmet Yassaui kesenesiga ziyorat qilish anʼanasining boshlanishi boʻlgan.

Yodgorlik haqida maʼlumotlar

Yodgorlik haqida maʼlumotlar 1925 yili nashr etilgan M.E. Massonnning "Stary Sayram" tarixiy‑arxeologik esseida uchrashuvi ilmiy tadqiqot ishiga boshlangʻich boʻladi. 40 yil davomida unutilgandan keyin, Shymkent viloyat muzeyining qurilish ishi va arxitektura sanʼati boʻyicha viloyat boʻlimining (T. Podnebessnaya) topshirigʻi asosida kesenening toʻliq oʻlchami olinib, chizigʻi bilan qisqacha tarixiy taʼrif va tavsifi yaratiladi. 1983 yilda yodgorlikni tiklash ishlari bilan bogʻliq olingan oʻlchamlar qayta takomillashtirildi. Oʻsha paytda kesene Qozogʻistonning tarix va madaniyat yodgorliklari toʻplamiga kiritiladi (N.N. Muxamedieva). 1980‑yillarning ikkinchi yarmidan – 2000‑yillarning boshida Qaraşash ana kesenesi bir qator nashrlarda oʻzining kompozitsion xususiyatlari va ikki portalli kesene genezisi bilan bogʻliq koʻrib chiqiladi (B.A. Baytanaev, Yu.A. Yelgin). 2000‑yillarning boshida Sayram tarixi boʻyicha yozma maʼlumotlarni oʻrganish bilan bogʻliq Qaraşash ana kesenesining agiografiyasi masalasi ham koʻrib chiqiladi (J.M. Tuli̇baeva, Devin DiUis).

Qaraşash ana vafot etganidan keyin yoki keyinchalik dafn qilingan joyiga memorial qurilish – kəsene yoki məshət qurilgan deb taxmin qilinadi. Biroq, bizga yetib kelgan birinchi, hatto ikkinchi bino emas. M.E. Masson binoning qurilishini oʻz koʻzi bilan koʻrgan odamlarning maʼlumotlariga asoslanib hozirgi kəsene 1851‑1852 yillarda qurilgan deb bayon qiladi. Bu davrda Janubiy Qozogʻiston qoʻqonliklarning qoʻl ostiga boʻyin egib, Sayram Qoʻqon xonligi tarkibiga Toshkentdagi hokimiyatning bir viloyati sifatida kiradi, shu paytda dini binolar qurilishi jonlanadi. Janubiy Qozogʻiston Rossiyaga qoʻshilganidan keyin 1860‑yillardan boshlab kəsene bir necha marta tiklanganini uning devor qoldiqlari xususiyatlari – pastki qatlamlarining bir necha kirpishi gʻanish eritmasi bilan, yuqoriga qarab esa loydan foydalanib qurilganligini koʻrish mumkin. Sovet davrida kupoz oʻz shaklini oʻzgartirib bir necha marta yangilandi. 1996 yili yodgorlik koʻrinishi oʻzgartirilib, oq tekis metall bilan qoplanadi.

Kəsene xususiyati

Kəsene – portal‑kupozli bir xonali qurilish, uning keyingi oʻrta asr koʻrinishi kultistik arxitektura sanʼatining arxitektura shaklining barcha qoidalarini jamlagan – toʻrtburchak rejalashtirilgan qabirxona, chiqib turgan portal, silindrsimon baraban ustida sferakonus kupozga ega.

Bino (umumiy hajmi – 6,8×8,6 m, balandligi – 7,25 m) asosi toshdan, usti qizdirilgan gʻishtdan qurilgan. Hajm‑makoniy kompozitsiyasidan qabirxonaning toʻrtburchak rejalashtirilgan asosiy prizmatik hajmi masjidning janubiy va gʻarbiy fasadiga mos keluvchi portalning (peshtek) asosiy hajmiga tutashgan, sakkiz qirrali qismiga oʻrnatilgan silindrsimon baraban ustidagi sferakonus kupoli aniq koʻrinadi. Tuzilma namunasi juda oddiy: toʻrtburchak rejalashtirilgan xonadagi dumaloq kupol asosiga oʻtishi oddiy toʻrtburchak burchak qiyshiq usuli bilan amalga oshirilgan (yopiq makonning kichik oraliği unga imkon beradi).

Obyektning asosiy kompozitsiyasining xususiyati – bir xonali portal‑kupolli masjidning oʻzgacha turida boʻlishi va burchak qilib qurilgan ikki bir xil (eni boʻyicha biroz farq qiluvchi) portalning mavjudligi. Gʻarbiy qismiga eshik qoʻyilgan, janubiy peshtekning shu joyiga, masjidga kirish oʻlchami boʻyicha teng keluvchi panjara tarmoqli deraza pastga oʻrnatilgan. Ushbu xususiyat masjidning muqaddas mazmuni bilan bogʻliq: bu yerda qaraqhanlik davri va islomga qadar boʻlgan kultga chuqur kirgan aziz molasiga ziyarat qilishning sufiy marosi namoyon boʻlgan. Bino barcha hajmini berib turgan portalari uning ideologik yorqinligi ustunligi hisoblanadi. Shakli boʻyicha toʻrtburchakka yaqin peshteklariga, odatda yumaloq kelgan arka qurilgan. Ularda oʻymakorlik yoʻq. Ularning bezaklari portalarning yonidagi pilonlarning yuzaki tomonidagi chuqur boʻlmagan yumaloq va toʻrtburchak nişalardir.

Devorlarning interyeri va kupoli silliq. Eshik ustidagi yorugʻlik tushadigan teshik (panjar) bilan mustahkamlangan. Polidagi qum ustiga gʻisht yotqizilgan.