Mingachevir suv ombori

Mingachevir suv ombori (ozarbayjoncha: Mingəçevir su anbarı), Mingachevir dengizi (ozarbayjoncha: Mingəçevir dənizi) deb ham ataladigan — shimoli-gʻarbiy Ozarbayjondagi Koʻra daryosida joylashgan yirik suv ombori. U Yuqori Qorabogʻ va Yuqori Shirvon kanallarini suv bilan taʼminlaydi hamda elektr energiyasi ishlab chiqarish, sugʻorish uchun suv taʼminoti va baliqchilikda foydalaniladi.

Umumiy maʼlumot

Mingachevir suv ombori Kavkazdagi eng yirik suv ombori boʻlib, uzunligi 70 km (43 mi), eni 18 km (11 mi), maksimal chuqurligi 75 m (246 ft), oʻrtacha chuqurligi 26 m (85 ft), maksimal hajmi 15,73 km3, qirgʻoq chizigʻining uzunligi 247 km (153 mi) va umumiy maydoni 605 km2 (234 kv mi)ni tashkil etadi.

Suv omborining suv sathi 1945–1953-yillarda Bozdogʻ yaqinida qurilgan Mingachevir gidroelektr stansiyasi toʻgʻoni orqali saqlanadi. U Ozarbayjonning eng yirik gidroelektr stansiyasi boʻlib, oʻrnatilgan elektr quvvati 401,6 megavattni tashkil etadi. Uning toʻgʻoni uzunligi 1,550 m (5,090 ft), eni 16 m (52 ft) va balandligi 80 m (260 ft).

Suv omborining dastlabki toʻldirilishi 1953-yildan 1959-yilgacha davom etdi va 1963, 1968, 1973, 1975, 1976, 1978, 1988 hamda 2010-yillarda maksimal hajmigacha qayta toʻldirildi.

Orografik tavsifi

Kura daryosining har ikki qirgʻogʻi uchun qoyalar xosdir va ular daryo Mingachevir suv omboriga quyiladigan joyda ham kuzatiladi. Biroq suv ombori hududida Paleogen-Neogenga oid qumli-gilli choʻkindilar keng tarqalgan. Mingachevir suv omborining chekkalarida davriy ravishda surilma jarayonlari sodir boʻlib turadi.

Harbiy nishon sifatidagi ehtimoliy roli

Togʻli Qorabogʻ mojarosi doirasida olimlar va siyosatchilar Mingachevir suv omboridan arman kuchlari tomonidan harbiy nishon sifatida foydalanish ehtimolini muhokama qilishgan. Rus etnografi Sergey Arutyunov 2010-yilgi intervyusida shunday degan edi:

Men harbiy sirni oshkor qilmayman — bu Armaniston bosh shtabida ochiq tan olingan — Qorabogʻ togʻlari tepasida joylashgan arman yoki TQR artilleriya batareyalari Mingachevir suv omboridan 40 kilometr masofada joylashgan. Bir zarba va markaziy Ozarbayjon dengizga aylanadi.

2014-yilgi arman–ozarbayjon toʻqnashuvlaridan soʻng Armaniston mudofaa vaziri Seyran Ohanyan 7-avgust kungi hukumat majlisida Ozarbayjon Favqulodda vaziyatlar vazirligi Fuqaro mudofaasi qoʻshinlari soʻnggi paytda asosan Mingachevir gidroelektr stansiyasini arman kuchlari hujumidan qoʻrqib himoya qilib kelayotganini aytdi. Javoban Ozarbayjon Mudofaa vazirligi ertasi kuni bayonot eʼlon qilib, arman tomonidan Mingachevir gidroelektr stansiyasiga qarshi har qanday diversiya urinishlariga javob yanada ogʻirroq boʻlishini bildirdi hamda Ozarbayjon Armaniston poytaxti Yerevanni vayron qilish qobiliyatiga ega ekanligini ogohlantirdi.

Milliy Ekologik Prognozlashtirish Markazi prezidenti Telman Zeynalov intervyusida Mingachevir toʻgʻoni vayron qilinsa, Arrandan (yaʼni Kura va Aras daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan yirik uchburchak hudud) to Ozarbayjon poytaxti Bokugacha boʻlgan butun hudud suv ostida qolishini aytdi. Uning soʻzlariga koʻra, bu „keng koʻlamli ekologik falokatga“ olib keladi. Zeynalov qoʻshimcha qildiki, arman tomoni ehtiyot boʻlishi kerak, chunki suv toshqini „har ikki tomonga taʼsir qiladi“ va arman nazoratidagi Qorabogʻning aksariyati ham suv ostida qoladi. Bu daʼvo arman tahlilchisi Hrant Melik-Shahnazaryan tomonidan rad etildi; u Mingachevir suv omborining suvlari Qorabogʻ togʻliklariga yeta olmasligini aytdi.

Armanistonning sobiq mudofaa vaziri Vagharshak Harutyunyan 2020-yil iyul oyidagi intervyusida suv ombori toʻgʻoniga hujum qilish haqida soʻz yuritgan edi.

Ozarbayjon Mudofaa vazirligi vakili Vaqif Dargahli 2020-yil iyul oyida Mingachevir suv omborining yer relyefi, hududdagi himoya inshootlari va mamlakat raketaga qarshi mudofaa qoʻshinlari ixtiyoridagi zamonaviy havo mudofaa tizimlari bu strategik ahamiyatga ega obyektga zarba berishni imkonsiz qilishini aytdi.