Monastery of St Nicholas

Aziz Nikolaos Manastiri, Ürgüpʼün Mustafapaşa beldesinde bir manastırdır.

19‑chi asrda o zamoniy nomi Sinasos boʻlgan Mustafapaşaʼda xristian va musulmon xalqining hurmat qilgan muqaddas bir maydonga aylangan va ijtimoiy faoliyatlarning markazi boʻlgan bir joydir. Gʻarb madaniyatida Noel Baba tasviriga aylangan Myra Piskoposi Aziz Nikolaosga bagʻishlangan.

Bir qismi kâgir, katta qismi togʻga oʻymalgan bir-biriga tutash toʻrt joydan iborat. Aziz Nikolaosga bagʻishlangan asosiy cherkovning yonida Azize Barbara, Aziz Savvas va Aziz Menasga bagʻishlangan cherkovlar hamda bemor hujayralari, chashma va dafn joylari mavjud.

Joylashuvi

Mustafapaşaning janubida, aholi markazidan taxminan 1 kilometr masofada joylashgan. Dere Sokak yoʻli orqali kirish mumkin boʻlgan Manastir Vodiyasi ichida joylashgan. Uning joylashgan yerida turli shakldagi togʻ shakllari va togʻga oʻymalgan boshpana, cherkov va kapellalar, suv yoʻllari va kanallar mavjud.

Arxitektura tuzilishi va tarixi

Manastir vodiyasining eng asosiy diniy majmuasi boʻlgan tuzilma, hudud aholisi katta hurmat qilgan Aziz Nikolaosga bagʻishlangan. Xuddi shu nomdagi boshqa azizlar ham boʻlsa, bu yerda joylashgan kultun 9‑chi asrdan keyin ommalashgan, 6‑dekabrda yodga olinadigan va vaqt oʻtishi bilan Gʻarb madaniyatida “Noel Baba” (Santa Klaus) tasviriga aylangan Myra Piskoposi Aziz Nikolaos bilan bogʻliq deb qabul qilinadi.

Umuman uch qavatdan iborat manastir, togʻga oʻymalgan hamda kâgir texnikalarini birgalikda qoʻllagan murakkab tuzilishga ega. Qurilishida ignimbirit ishlatilgan. Manastir hovlisiga shimol‑gʻarb tomonidagi juft qavrayli, bezakli darvoza orqali kiriladi.

Ortodoks Rum jamiyatiga koʻra har bir azizning alohida kimligi va kerametiga ishoniladi, shuning uchun monastir ichida har biri turli azizlarga bagʻishlangan cherkovlar qurilgan. Monastirning asosiy cherkovi, atrofdagi eng katta qoʻziqorin shaklidagi monolitik togʻning oʻrtasiga qurilgan Aziz Nikolaos Kilisesi hisoblanadi.

Barcha inshootlarning eng qadimgi boʻlagi deb qabul qilingan, gumbazli va yopiq Yunon xochi rejasiga ega Aziz Nikolaos Kilisesi, devor rasmlaridagi uslubiy xususiyatlarga asoslanib Oʻrta asrga taqsimlanadi. Hozirgi shakli 19‑asrning birinchi yarmida shakllangan deb hisoblansa ham, 1775 yilda doʻkonchilar kasbiga monastirga sovgʻa qilgan ikonka, monastirning tarixining yanada qadimgi ekanligini isbotlaydi. Ushbu ikonka almashinuv vaqtida Yunonistonga olib ketilgan.

Aziz Nikolaosga bagʻishlangan asosiy cherkovni ham oʻz ichiga olgan toʻrt xil ibodat joyi monastirning sharq qismida, shimol‑janub aksida tartibsiz joylashgan. Gʻarbiy qismida kasalxona xonalar, dafn maydonlari va bir chashma joylashgan. Avlunning janub‑gʻarbida, monastirning oshxonasi sifatida ishlatilgani taxmin qilinadigan peri bacasi mavjud.

Bino majmuasining 1870‑1877 yillarda taʼmirlanganligi maʼlum. Bino 1924 yildagi fotosuratidan hozirda mavjud boʻlmagan narthex, tomga chiqadigan tosh zinapoyalar va qoʻngʻiroq minorasining mavjudligi tushuniladi.

Ijtimoiy va madaniy taʼsiri

19‑asrda Sinasos (Mustafapaşa) ijtimoiy hayotining markazlaridan biri boʻlgan monastir, nafaqat Rumlar uchun, balki hududdagi turk aholisi uchun ham jozibador markaz boʻlgan. Avlunda joylashgan shodirvananing suvi shifobaxsh degan keng tarqalgan eʼtiqod, har ikki jamiyatning ham kasalliklariga davolash maqsadida monastirni ziyorat qilishiga sabab boʻlgan.

Aziz Nikolaos, Azize Barbara va Aziz Savvasning yodgorlik kunlari bir xil kunlarga toʻgʻri kelishi sababli Aziz Nikolaos Monastirida 3‑8 dekabr kunlari maxsus tadbirlar oʻtkazilar edi. Cherkov ayinida jamoa cherkovlarining ruhoniylari, Rumlar va Turklar hozir boʻlar edi. Aziz Nikolaosning yortu kuni boʻlgan 6 dekabr kuni tushgacha monastirda qolgan xalq, cherkov qoʻngʻiroqlari chalinganda ikonalar olib monastiradan chiqib, bir xil joylashuvdagi Başmelekler Cherkovi bilan Konstantin va Helena Cherkovidagi ayinga qatnashardi. Istanbul, Quddus va Rossiyadan yuborilgan katta shamlar Aziz Nikolaos Monastirida azizning ikonasining oldida yoqilar edi. Sinasosning Turk xalqi ham monastirga yogʻ, mum, zargarlik buyumlari, oltin, hayvon kabi sovgʻalar yuborardi. Turklarning cherkovga kirib, sham yoqishlari, harakatsiz turib ayinga oxirigacha qolishlari aytiladi.

Devor rasmlari

Bino janubiy cherkov boʻlimida, Injil va Tora manbalariga asoslangan sahnalar mavjud boʻlgan devor rasmlari topiladi. Ular vayron boʻlgani va qatlamga qoplanganligi sababli, mavzulari va uslubiy xususiyatlari aniq belgilab boʻlmaydi. Cherkovning naos gumbazida Pantokrator Iso; narteks gumbazida Pentekost sahnasi, narteksning old qismida “Pechda uch Ibroniy Yigit” va ikki dona Deisis sahnasi mavjud.

Monastirdagi devor rasmlarini saqlash va tadqiq qilish uchun Nevşehir viloyati qoʻllab‑quvvatlashi bilan Nevşehir Restoratsiya va Konsservatsiya Hududiy Laboratoriyasi boshqarmasi tomonidan ishlar olib borilmoqda va bu ishlar 2022‑yildan boshlab har yili Nevşehirda oʻtkaziladigan “Kapadokya Mintaqasi Devor Rasmlarini Saqlash va Tadqiq qilish” nomli xalqaro konferensiyada taqdim etilmoqda.