Mura-menti Tájvédelmi Körzet

Mura-menti Tájvédelmi Körzet hududi 1904 gektar. Bu tabiatni muhofaza qilish hududi Balaton-felvidéki Nemzeti Park Idorasi tarkibiga kiradi.

Joylashuvi

Zala viloyatining janubi-gʻarbiy chetida aylanib ketuvchi Mura daryosi Kerka daryosining quyi oqimidan Drávába daryosining quyi oqimigacha Vengriya va Xorvatiya orasida chegarani tashkil etadi. Davlat chegarasi va Zalai-dombvidékning aniq janubi-gʻarbiy chekkalari orasida joylashgan hudud Mura mente. Avstriya-sloveniya-vengriya Mura daryosining Vengriya boʻlimi eng yangi tabiatni muhofaza qilish hududlarimizdan biri boʻlib, Drává bilan birgalikda Yevropaning noyob tabiiy daryo tekisligidir, bu yerda daryolar oʻzlari erkin aylanib, qiya boʻyinlar, orollar qurib, qirgʻoqni eriydi, quruq tarmoqlarni ajratadi, landshaftni jonlantiradi. Shunday yaratilgan qimmatli yashash joylari nisbatan tabiiy holatda qolgan, chunki chegaraviy zona deyarli ellik yil harbiy ravishda yopiq hudud boʻlgan.

Xususiyatlari

Milodiy asr oxiridan keyin birinchi boʻlib, 2007-yilda bu tabiatni muhofaza qilish hududini atrof-muhit va suv ishlari vaziri 10/2007. (III.30.) KvVM farmoni bilan yaratdi.

Vengriyada joylashgan Mura vodiy geologik jihatdan ham aniq ikki boʻlimga boʻlinadi: Muraszemenye va Letenye orasidagi yuqori boʻlim, va Letenye hamda Murakeresztúr orasidagi past boʻlim, bu yerda daryo togʻlardan uzoqlashadi, tekisligi kengayadi va xos teraslar hosil qiladi. Asosiy qobigʻi shagʻal qumloq qatlamidan iborat, bu qadimiy Mura daryosining koʻpaygan yostiq daryosida joylashgan. Daryo deyarli har bir katta suv toshqini keyin daryoni oʻzgartiradi, vodiyda deyarli bunday joy yoʻqki, biror vaqt Mura-daryosi boʻlmagan. Shagʻal qumloq qatlamida qalinligi oʻzgaruvchi, zich tuzilishga ega quyma tuproq turlari paydo boʻlgan, ularning barcha asosiy turlari bu yerda topiladi.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Mura daryosining kichik suv oʻyinlari va daryo daryosining doimiy koʻchishi tufayli daryo boʻyi tekislik vegetatsiyasi klassik zonatsiyasi katta daryolarimizga nisbatan kamroq aniq. Daryodan uzoqlashganda har bir oʻsimlik jamoalari boʻlinmalari tor yoki mozaikaga oʻxshash tuproq sharoitlari tufayli koʻrinmaydi. Burmalar ichki, qurilgan tomonida shakllangan, suv sathiga koʻtarilgan shagʻal toshli qirgʻoq qisqa vaqt ichida oʻsimlik qoplamasiz qoladi, deyarli darhol suv olib kelgan urugʻlardan oʻsadi. Toʻgʻridan-toʻgʻri daryo qirgʻogʻida tor boʻlinmada loyli oʻsimliklar (sittyók, keng bargli gʻyok) paydo boʻladi, lekin bu koʻplab joylarda yetishmaydi. Daryo qumloq qatlamida, shoʻrli joylarda, katta quruq tarmoqlar chetidan, baʼzi joylarda esa shagʻal qazilma joylari yonida ham butaqlar paydo boʻladi. Bu butaqlar suv toʻlqinlari va suv sathining oʻzgarishi natijasida yuzaga kelgan jarayonlarga eng yaxshi mos keladi. Eng qimmatli pioner turi qirgʻoqda oʻsadigan eynoq. Tekislikda eng katta hududni egallagan jamoalar yumshoq daraxtli qirqogʻli oʻrmonlardir. Qirgʻoqda erta bahorda qorqurt va qirqogʻli yulduzgul oʻtadi. May‑iyun oylarida yozgi turgʻun oʻtlarining kichik dogʻlari koʻrinadi. Daryolar va baʼzi quruq tarmoqlar boʻyi egriq oʻrmonlari, chuqurroq joylarda suv toʻkilgan hududlarda egriq yaylovlari topiladi. Xavfsiz oʻsimliklari orasida qalin qalpoqcha, hamda kulrang egriq ham bor, urugʻini ehtimol daryoning yuqori hududidan suv olib kelgan. Tekislikning balandroq joylarida qattiq daraxtli qirqogʻli oʻrmonlar, xos maʼruza turkumi bilan, odatda Vengriya koʻrissi bilan. Ularning yashash joylari afsuski kamaygan, chunki suv toshqiniga qarshi toʻsiqlar qurilishi bilan suv toshqinlari darajasi oshgan. Qimmatli hayvonotlar orasida keng bargli qizil oʻt oʻsadi. Togʻ yonlarida katta, bir-biriga ulanib ketgan hududlarni ilir bukkalar egallaydi, xos yumshoq shoxli turlari zalai bukkony, boʻri boʻri, turbán lilyum va qovurilgan ildizdir.

Mura daryosi havzasidagi baxtli hududlar qatoriga tabiiy va tabiatga mos oʻrmonlarning qimmatbaho yongʻoq plantatsiyalari bilan almashtirilmagan joylar kiradi, oʻrmon zaxirasi hozirgi kungacha asosan ekoturga mos, tubdan yirik daraxt turlari tashkil etadi. Daryo burmalarining toʻplanishi natijasida paydo boʻlgan quruq tarmoqlar toʻldirish jarayonining turli bosqichlarida joylashgan, ayniqsa muhim yashash muhitlarini ifodalaydi. Qattiq yosun jamlanmalarida koʻplab joylarda oq “tündérrózsa” va “sulyom” bezak boʻlib, suzuvchi yosunning himoyalangan oʻsimligi “rucaöröm” hisoblanadi. Qolgan botqoqlik qatlamlarida va yaylov qatlamlarida hozirgi kunda ham “hússzínű ujjaskosbor” va “szibériai nőszirom” mavjud.

Gerinctelen hayvonlar orasida qurtqoʻnishlar populyatsiyasi eng yaxshi oʻrganilgan. Quruq daryolarda ikki noyob turi yashaydi, tócsa va qizil qurtqoʻnish. Koʻproq uchraydigan kapalak turlaridan tashqari, maʼgʻar aktyor kapalagi ham topildi. Qoramollar tur tarkibi kamroq maʼlum, lekin bu yerda mamlakatimizda yoʻqolib borayotgan himoyalangan yuguruvchi qoramol, qanotli futrinka yashaydi. Mura va uning suv tizimida 50 dan ortiq baliq turi namoyish etildi, ulardan 13 turi himoyalangan, 6 tasi endemik. Koʻrinib turgan qamish 3 mahalliy oʻrmon joyidan biri Mura. Lapi poʻc quruq daryolarda karas, kompo va dalalar chiziqiga oʻxshash muhitda yashaydi. Chiziqlarning qolgan 3 turi jonli suvda yashaydi, masalan oqimni yoqtiruvchi maʼgʻar buco, qizilkonser va ipakli durbincs. Suv tirnoqlaridan, botqoqlik toshbaqasi quruq daryolarda kuzatiladi, suv sörfchi har joyda uchraydi. Qushlar dunyosi koʻchish davri bundan mustasno nisbatan kambagʻal, lekin kuzda va bahorda koʻchuvchi qushlar uchun yanada muhim rol oʻynaydi. Mamlakatni tark etishdan oldin, kulrang qargʻa va katta koʻchalar guruhlar shaklida tosh koni daryolari va quruq daryolarda yigʻiladi. Qora baliq oʻrtacha daryalarning eng kam oʻzgarmagan joylarida roʻyxatga olinadi. Qorongʻu qirgʻoq butun yil davomida mavjud. Quruq daryolarda kichik qushlar, suv qushlari roʻyhatga olinadi, lekin baʼzi joylarda bir juft tishli qush ham kuzatiladi. Biz vidra izlarini koʻrishimiz mumkin, va qozon ham soʻnggi oʻn yillikda hududda paydo boʻldi.