No I Cave of Vasas-szakadék

Vasas-szakadéki 1‑sz. barlang Duna‑Ipoly Milliy Park hududida joylashgan bir barlang. Visegrádi togʻlarining uchinchi eng uzun barlangi.

Tavsifi

Visegrádi togʻlarida, Szentendrén ochiladi. Vasas-szakadék koʻrinadigan yoriq tizimining eng sharqiy barlangi. Uning yaqinlashuvini Vasas-szakadék yaqinlashuvi boʻlimida koʻring.

38,5 metr uzunlikda, 3–4 metr kenglikda, oʻrtacha 10 metr balandlikda devorlar bilan chegaralangan, ochiq ustki qismi boʻlgan yoriq boʻlib, bu yoriqning gʻarbiy tag nuqtasidan barlang sifatida davom etadi, oldingi yoʻnalishni saqlab. Avval 20 metr pastga 40 darajali qiyalikda yurish mumkin, undan keyin yoʻl sathlari koʻtarila boshlaydi va yana 10 metrdan keyin chuqur kesma yoriqga buriladi. Ushbu kesma yoriqda butun tizimning eng chuqur nuqtasi oʻlchanadi, u eng baland nuqtaning 20,4 metr ostida joylashgan.

Bolang koridorining kengligi 0,4 dan 1,1 metr gacha oʻzgaradi, oʻrtacha 70 santimetr. Baʼzi joylarda kichik (maksimum 80 santimetr) yer bosqichlari, asosan qulab tushgan tosh bloklari boʻlinadi. Janubiy devori ohaktosh, shimoliy tomoni esa ulkan tosh bloklari bilan qoplangan. Asosiy boʻlim ham shunday tosh bloklaridan iborat, ularning orasida baʼzi joylarda 4–5 metr balandlikka chiqish mumkin. Bunday choʻzilgan yoriqlardan biri taxminan 7 metr uzunlikda yuqori yoʻlni tashkil etadi. Barlangning umumiy uzunligi 50,2 metr, gorizontal yoyilishi 40,2 metr, vertikal yoyilishi 20,4 metr.

Bolang adabiyotda Kőhegyi-barlang (Kordos 1984), Kőhegyi barlang (Bertalan 1976), Vasas hasadék barlangja (Bertalan 1976), Vasas-szakadék I.sz. barlang (Eszterhás 1993), Vasas-szakadék I.sz. barlangja (Eszterhás 1989), Vasas-szakadék barlangja (Dénes 1967), Vasas-szakadéki 1. sz. barlang, Vasas-szakadéki-barlang (Kordos 1984) va Vasas-szakadék üregei nomlari bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1967‑yilda nashr etilgan Pilis yoʻriqnomasiga koʻra, Vasas-szakadék barlangi Vasas-szakadékning janubiy‑gʻarbiy, qiyalik oxirida joylashgan va har ikki uchida ochiq boʻlgan 15 m uzunlikdagi yoriq barlang boʻlib, dastlab yuqoridan ochiq tosh yoriq boʻlgan, lekin qulab tushgan va yigʻilgan tosh qoldiqlari shiftni tashkil etgan. 1974‑yilda chiqqan Pilis yoʻriqnomasida, Pilis togʻlari va Visegrádi togʻlari barlanglari roʻyxatida (19–20‑bet) Pilis togʻlari va Visegrádi togʻlari barlanglari orasida Vasas-szakadék mavjudligi aytilgan. Visegrádi togʻlari barlanglarini tasvirlaydigan boʻlimda, Vasas turistlari oʻn yillar oldin Pomáz ustida koʻtarilgan Kő‑togʻning sharqiy tomonida tektonik yoriqni topganligi aytiladi. Yoriq yoriq kabi tor va tor. Chuqur yoriq shunday kengaygan ki, goʻyo ertakdagi gigant oʻtkir pichoq bilan toshni ikkiga boʻlgandek. Barlangning kirish qismi yoriqning qiyalik janubiy‑gʻarbiy oxirida koʻrinadi. Dastlab Vasas-szakadékning uch barlangi ochiq tosh yoriq boʻlgan. Ularning shiftini yuqoridan qulab tushgan va yigʻilgan tosh qoldiqlari yaratgan. Uch barlangdan eng uzuniga 15 m uzunlikdagi yoriq barlang boʻlib, har ikki uchida ochiq.

Bertalan Károly 1976‑yilda tugatgan qoʻlyozmasida Visegrádi togʻlarida va Pilis togʻlarida, Szentendrédagi Kőhegyi gʻor haqida yozilgan. Kő‑togʻning E‑tomonida, Vasas‑sakadékning Ny‑tomonida (Csepel‑manba tomonida) oxirida, aravadan bir necha metr balandlikda tor kirish teshigi mavjud. Gʻor taxminan 20 m uzunlikda va 6‑8 m chuqurlikda. Sirpanishli yoriq boʻshligʻi, bir yoʻlakdan iborat. Yoʻlakka 4 ta yon yoʻnalish ulanadi. Qoʻlyozmadagi gʻorga oid qism 2 ta adabiy asarga asoslanib yozilgan.

Visegrádi togʻlarida va Pilis togʻlarida, Szentendrédagi Vasas yoriq gʻori joylashgan. Kő‑togʻning qattiq Ny‑tomonida, Sándor‑manba tomoniga olib boruvchi turist yoʻli ustida kirish joyi bor. K‑ga qaragan, 33 m uzunlikdagi ochiq yoriq Ny‑tomon oxirida kirish joyi joylashgan. Gʻor 23 m uzunlikda va 1 m kenglikda. Andezita‑glomerlatuvda sirpanish yoriq gʻori shakllangan. Xavfli gʻor, shuning uchun kirish joyiga ogohlantiruvchi taxta qoʻyilishi kerak. Qoʻlyozmadagi gʻorga oid qism 4 ta adabiy asarga asoslanib yozilgan.

1984‑yilda nashr etilgan “Magyarország barlangjai” nomli kitobning mamlakat boʻylab gʻorlar roʻyxatida Szentendre‑Visegrádi togʻlaridagi gʻorlar orasida ikki gʻor keltirilgan. Birinchi gʻorning nomi Kőhegyi‑gʻor, ikkinchi gʻorning nomi Vasas‑sakadéki‑gʻor. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Dunazug‑togʻlaridagi gʻorlarning geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabdagi xaritada ikki gʻorning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. “Karszt és Barlang” 1989‑yilgi maxsus sonida nashr etilgan ingliz tilidagi tadqiqotda (The caves of Hungary) Pilis togʻida joylashgan Vasas‑sakadékning uchta gʻori jami 58 m uzunlikda ekanligi maʼlum qilingan. Uchta boʻshliq andezita‑glomerlatuvda shakllangan.

Az Eszterhás István által 1989‑yilda yozilgan, Magyarország nemkarsztos barlangjainak listája nomli qoʻlyozmada, Visegrádi togʻlarida, 4900‑sonli barlogʻ katastrofik hududida, Pomázda joylashgan Vasas‑szakadék I‑sonli gʻorga andezit‑breksida paydo boʻlganligi oʻqiladi. Gʻor 15 m uzunlikda, nomaʼlum balandlikda, chuqurlikda va vertikal tarqalishda. Roʻyxatda, 1989‑yil oxirigacha maʼlum boʻlgan, Magyarországda, karszt toshida emas, yaratilgan 220 ta obyekt (203 ta gʻor va 17 ta sunʼiy boʻshliq) zikr etilgan. Magyarországda 6 ta gʻor andezit‑breksida paydo boʻlgan. Tuzilish boʻyicha, Kordos László 1984‑yilda nashr etgan gʻor roʻyxatida, karszt toshida emas, yaratilgan 119 ta gʻor ham keltirilgan. Kárpát József 1991‑yilda yozgan qoʻlyozmada, Vasas‑szakadék 1‑sonli gʻori (Szentendre) 25 m uzunlikda va 10 m chuqurlikda ekanligi aytilgan.