Nyereg-hegyi Cave

Nyereg-hegyi-eresz Tihanyi yarim orolda, Balaton togʻli milliy bogʻ hududida joylashgan bir gʻovak.

Tavsifi

Nyereg-tepadagi, 60 m uzunlikda, 8–10 m balandlikda boʻlgan, Ny‑i tomonida joylashgan, dengiz sathidan 221 m balandlikda joylashgan gejzir tasmasi. Apáti-templom qoldigʻidan 1,5 km masofada D‑i yoʻnalishda.

Uning ahamiyati asosan geologik tasviri va manzaraviy goʻzalligi bilan bogʻliq. Ny tomoniga qaragan, 22,6 m uzunlikdagi tosh gʻovakning chuqurligi oʻzgaruvchan, eng katta D‑i qismida 3 m, oʻrtacha 1,5 m. Balandligi ham oʻzgaruvchan, eng baland D‑i qismida 3,6 m, lekin baʼzi joylarda faqat 1,5 m. Gʻovak hajmi taxminan 65 m³. Oldidan olib boruvchi yoʻldan 0,8–1 m balandlikda bazalt tosh podasi ustida gʻovakning yer sathidagi qismi joylashgan, bu esa turli toshlardan kelib chiqqan mayda tosh boʻlaglari bilan qoplangan. Bu bosqichli, bir necha joyda suvga botgan bazalt tosh sathining ustiga gʻovakni tashkil etuvchi gejzir devori egiladi. Gʻovakning É‑i qismida 1–1,5 m balandlikda bir necha 1–2 m chuqurlikdagi eritilgan gʻovak va turli, tikanli shaklda tayyorlangan yon shakl mavjud.

Gʻovak tosh chegarasida shakllangan, shuning uchun koʻplab bazalt tosh qatlamlarini hamda unga joylashgan gejzir turli shakllarini koʻrsatadi. Nyereg-hegyi-ereszning har bir tosh qatlamiga taalluqli umumiy egilish 25–30°/105°. Pastdan yuqoriga quyidagi tosh qatlamlari koʻrinadi:

1. Gʻovak podasi qatlamli, breksli, mikrolapilli tarkibidagi qumli bazalt toshdan iborat. 2. Gʻovakning egilgan devorida pastda 30–40 sm qalinlikda sariq-skumroq, loyli kul toshi, kichik toshboʻlaklar bilan qatlamlangan. 3. Ushbu qatlamda 10–20 sm qalinlikda mikrolapilli kalsiyli-kovatsiz bogʻlovchi tosh. 4. 1,5 m qalinlikda nozik qatlamli, toʻlqinli qatlamli, kamroq kovatsiz manba tosh. 5. Eng yuqorida, 3–5 m qalinlikda hujayrali, oʻtkir, juda kam miqdorda mel boʻlgan gidrokvarts, sariq va koʻk‑qizil opal kristallar.

1940‑yilda Cholnoky Jenő Nyereg‑togʻning deflatsion yoʻlda paydo boʻlishi mumkinligini taklif qilgan, lekin Eszterhás István bu oddiy emas, faqat genetik omilga qaytarib boʻlmasligini bildirgan. Eresning paydo boʻlish muammosini Nyereg‑togʻning barcha tosh qatlamlari egri holatda boʻlishidan boshlash kerak. Bu egilish avvaldan, asosan gorizontal joylashgan, bazalt tuflari va geyzeritlar kabi toshlar bilan bogʻliq emas. Buni eng aniq isloq, kichik toshli tuf qatlam tasdiqlaydi, u egri holatda hech qanday holatda joylashmagan. Geyzeritda, asosan yuqori, qattiq qismlarda gidrometrik eritmalar hosil boʻlgan. Toshlarning egilishi ehtimol riss orogenetik harakatlar davriga, Nyereg‑togʻning shimoliy qismining ajralishi boshlanishiga bogʻliq. Shunday ochilgan boʻsh tosh gʻildirakni keyin shamol urib, kamroq chidamli isloq tufini va ohaktir, qatlamli manbai ohak toshini olib tashlagan. Bu deflatsion faoliyatni qoʻllab-quvvatlaydigan sovuq, qotish jarayonlar ham bor, ular oʻrtadagi qatlamlarda eng kuchli taʼsir koʻrsatadi.

1983‑yilda boʻshliq birinchi marta Nyereg‑togʻ‑eresz deb atalgan. Boʻshliq adabiyotda 6/1 va 6/2 gʻoralar (Eszterhás 1984), Apátgerinci tosh gʻovgʻa (Bertalan 1958), Apáti‑gerinc tosh gʻovgʻasi (Eszterhás 1984), Apáti‑togʻ tosh gʻovgʻasi (Kordos 1984), Apáti‑togʻ tosh gʻovgʻasi (Bertalan 1976), Apáti‑togʻ tosh gʻovgʻasi (Eszterhás 1984), Nagy‑Nyereg tosh gʻovgʻasi (Eszterhás 1987), Nagy‑nyereg tosh gʻovgʻasi (Eszterhás 1984), Nyereg‑togʻ tosh gʻovgʻasi (Eszterhás 1984), Nyereg‑togʻ‑suv tosh gʻovgʻasi (Eszterhás 1983) va Nyereghegyi suv tosh gʻovgʻasi (Bertalan 1976) nomlari bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

Nyereg‑togʻ‑eresz, ehtimol, juda qadimdan maʼlum boʻlib, birinchi marta 1931‑yilda Kaán Károly tomonidan Eszterhás Istvánning xabariga koʻra tilga olingan. Kaán Károly asarini koʻrib chiqqanda boʻshliq haqida eslatma topilmagan. Hoffer András 1934‑yilda boʻshliq haqida qisqa, asosiy tavsif yozgan. Cholnoky Jenő 1940‑yilda nashr etgan kitobida Nyereg‑togʻ‑ereszni deflatsion boʻshliq deb hisoblagan va bu nazariyani boshqalar ham qabul qilgan (Bertalan Károly 1958, Zákonyi Ferenc 1958, Örvös János 1965, Bertalan Károly 1972, 1932–1974). Bertalan Károly muhim maʼlumotlarni taqdim etgan. Tavsifga koʻra, Tihanyi yarim oroli shimoliy qismida, Apáti‑gerinc shimoliy qiyalikda, gidrokvarcit tosh devori yonida deflatsion tosh gʻovgʻasi joylashgan.

Halász Árpád 1967‑yilda ikki gʻovakni tomondan ajratib, ularni alohida gʻovaklar sifatida oʻrganib chiqqan. 1976‑yilda yakunlangan, “Magyarország barlangleltára” nomli qoʻlyozmada shunday yozilgan: Tihanyda, Apáti‑gerinc (Nyereg‑togʻ)ning qiyalik Ny‑i yamolida, taxminan 220 m dengiz sathidan balandlikda, geyzerni tosh devor tagida joylashgan. Toʻgʻridan‑toʻgʻri yonida sayyohlik yoʻli tarmoqlanishi oʻtadi. Bazalt tosh va geyzer chegarasida paydo boʻlgan, deflyatsion tosh gʻovak taxminan 2 m uzunlikda, 20 m kenglikda va 3 m chuqurlikda. Qoʻlyozmaning gʻovakni tasvirlaydigan qismi 4 ta adabiy asar asosida yozilgan. Sayohat qoʻllanmalaridan ham baʼzilari, masalan, Uzsoki András tomonidan yozilgan va 1980‑yilda nashr etilgan yoʻl qoʻllanmasi, bu haqda eslatib oʻtadi.

Eszterhás István 1983‑yilda, gʻorshunoslik nuqtai nazaridan gʻovakni oʻrganib chiqqan. 1984‑yilda nashr etilgan “Magyarország barlangjai” kitobining milliy gʻor roʻyxatida gʻovak Apáti‑togʻi‑tosh gʻovak nomi bilan Nyereghegyi siklaeresz nomi oʻzgartirilgan holda keltirilgan. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Janubiy‑Bakony, Balaton‑togʻli va Keszthelyi‑togʻlar gʻorlarining geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabdagi xaritada gʻovakning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. 1984‑yilda nashr etilgan “Lista a Bakony barlangjairól” toʻplamida Nyereg‑togʻ‑eresz 4463‑sonli gʻor katastr maydonida, Tihanyi‑yarim orolda, Tihanyda joylashgan gʻovak nomi, uning qoʻshimcha nomlari Nyereg‑togʻ‑siklaeresz, Nyereg‑togʻ‑tosh gʻovak, Apáti‑gerinc tosh gʻovagi, Apáti‑togʻ tosh gʻovagi, Nagy‑nyereg tosh gʻovagi, 6/1 va 6/2 gʻorlar. Post‑vulkanik gʻovak 22 × 3 m oʻlchamda va 3 m balandlikda. “Karszt és Barlang” 1989‑yilgi maxsus sonida nashr etilgan ingliz tilidagi tadqiqotda (The caves of Hungary) deflyatsiya tosh‑ereszga oʻxshash gʻorlar yaratishi mumkinligi aytilgan. Bunday gʻor Tihanyi‑yarim orolda joylashgan Nyereg‑togʻ‑eresz. Gʻovak bazalt tosh va geyzer chegarasida shakllangan.