Özkent Türbeleri

Ösgön maqbaralari Oʻzbekistonning markaziy Osiyo respublikasi Qirgʻizistonning Osch viloyatidagi Ösgön shahrida joylashgan muhim arxitektura yodgorliklari.

Tarix

Karachanidlar 990–992 yillarda Samanidlar tomonidan Transoxaniyaning katta qismini, jumladan Ferghan vodiysini zabt etganidan soʻng, hozirgi Ösgön ularning bir qism imperiyasining poytaxti boʻldi va Balasagun, Kashgar va Samarqand bilan birga imperiyaning toʻrt markazidan biri boʻldi. Ösgön shahridan 996 yildan boshlab hukm surgan Arslan‑Ilek Nasr‑ben‑Ali († 1013) oktyabr 999 yilda Buxoroni, Samanidlar poytaxti Samarqandni va qolgan Transoxaniyani yakuniy ravishda zabt etdi, va 1213 yilgacha Ösgön Ferghan vodiysida hukmronlik qilgan Karachanidlar tarmogʻining poytaxti boʻlib qoldi.

Shahar 11‑va 12‑asrlardagi gullab-yashnagan davridan uchta yaxshi saqlangan maqbara qolgan. Ular arxeologiya‑arxitektura‑muzey kompleksi, shahar markaziga yaqin, parkga oʻxshash ochiq maydon ichida joylashgan. Uchta bino bir-biriga shunday qurilganki, bitta yirik bino kabi koʻrinadi, lekin turli qurilish davrlariga mansub. Ular qizil jigarrang qizil gʻishtdan, gʻarbga qaragan portal tomonida taʼsirli devor‑va‑devor bezaklari bilan qurilgan va 1219/1220 yillarda Chingizxonning Transoxaniyani zabt etishi davomida omon qolgan bir necha erta islomiy binolardan biridir.

Tavsif

Uchala maqbaraning eng eski va eng kattasi oʻrtadagi, Buxoro va Samarqand zabt etuvchisi Arslan‑Ilek Nasr‑ben‑Ali († 1013) maqbarasidir. 12 m balandlikdagi bino taxminan 11,5 m tomon uzunligiga ega kvadrat asosga ega. Ornamentli terrakotta va geometrik hamda bargli naqshli oymali alabaster portal atrofidagi old qismni bezaydi. Kirishning bunday taʼkidlanishi oʻsha davrda yangi uslubiy element edi. Portal nişasi ikki birikma ustuniga tayanadigan kema qavs bilan qoplangan va arabeskning erta shakllari, girikh deb ataluvchi, dekorativ frizlar bilan oʻralgan. Kichik markaziy kupola bilan, aksariyat tekis tomda joylashgan ichki xona uchta tomondan eshiklarga, sharq tomonida nişaga ega boʻlib, baʼzi relieflar va old islomiy motivli frizlarni oʻz ichiga oladi.

1152‑yilda shimoliy tomonga qurilgan, toʻrtburchak shaklidagi Jalal al‑Din al‑Hussein maqbarasi butun fasadi boʻylab joylashgan tekis ornamentik bilan ajralib turadi. Uning asosiy maydoni 12,2 × 10,2 m, balandligi taxminan 10,5 m boʻlib, tekis tom va ichki xonada kichik, markaziy gumbazga ega. Bino bu erta islomiy arxitekturaning eng yaxshi saqlangan namunalari orasida. Nafaqat butun fasad, balki aralash ustunlar, choʻqqali kamar, portik ichki tomonlari va portal kamarining soffitalari ham nozik terrakotta naqshlari bilan bezatilgan. Choʻqqali kamarning archivoltasi Naschī yozuvi bilan, portalning ustki qismi Kufi yozuvi bilan bezatilgan.

1186‑yilda qurilgan janubiy maqbara kimga bagʻishlanganligi endi maʼlum emas; u uchta maqbaraning eng kichigi boʻlib, balandligi taxminan 10 m, ichki maydoni esa faqat 6,4 × 6,4 m, lekin eng bezakli, ornamentlar, arabeskalar va yozuv frizlari bilan bezatilgan. Portal hududi Naschī va Kufi yozuvli matnlar, yulduzlar, xochlar, gullar va barg naqshlari bilan birlashtirilgan.

Ösgön minarasi

Maqbaralardan taxminan 150 m shimoli‑gʻarbda, park yerining shimoliy tomonida, 27,5 m balandlikdagi minara joylashgan, bu Karachaniylar tomonidan Buxoro va Vobkentda qurilgan minaralarga namuna boʻlishi mumkin. Aslida ancha balandroq boʻlgan va asosida 8,5 m kenglikdagi, yuqoriga qarab ingichka boʻlib boruvchi minoraning yuqori qismi 16‑asrda zilzila natijasida vayron boʻlgan. Bugungi kunda u koʻrish platformasining ustida gumbaz bilan qoplangan.