Philadelphia

Philadelphia (Grekcha: Φιλαδελφία yoki Φιλαδελφεῖα) yoki Filadelfiya, Antik Lidya hududining chegaralari ichida, Gʻarbiy Anatoliyaning ichki qismlarida joylashgan va shu bilan birga Antik Katakekaumene hududida joylashgan 10 shaharni tashkil etuvchi dekapolis shaharlaridan biridir. Tarixiy jarayonda strategik va madaniy bir kesishgan nuqtasi boʻlgan joylashuv, Tmolos (Bozdağlar) togʻ tizmasining etaklarida, Kogamis (Alaşehir Daryosi) daryosining janubida joylashgan shahar; Sardis bilan Kolossai orasidagi asosiy savdo yoʻnalishi ustida barpo etilgan.

Hozirgi kunda esa bu qadimiy shahar ustida Manisa viloyatining Alaşehir tumani joylashgan.

Qurilish va etimologiya

Shahar, mil. avv. 2-asrda Bergama (Pergamon) Qiroli II. Attalos Philadelphos tomonidan asos solingan. Shahar nomi “Philadelphia” (Birodar Sevgi) II. Attalosning ukasi II. Eumenisga boʻlgan sarsılmaz sadoqat va sevgisidan ilhomlanib berilgan. Hududning seysmik jihatdan harakatchan tuzilishi sababli shahar tarix davomida koʻp marta vayronkor zilzilalarga duch kelgan. Mashhur geograf Strabon (mil. avv. 63 – milodiy 23), oʻz davrida shahar deyarli toʻliq vayron boʻlganini qayd etgan boʻlsa ham, shahar har safar kulidan qayta tugʻilganini bilgan.

Attalos sulolasining oxirgi hukmdori III. Attalos, varisi yoʻqligi sababli vasiyati boʻyicha qirolikni mil. avv. 133-yilda Rim Respublikasiʼga topshirgan. Rim, mil. avv. 129-yilda Ionia va Pergamon yerlarini birlashtirib Asiya viloyatini tashkil etganida, Philadelphia bu viloyatning muhim markaziga aylangan. Shahar, bu davrda oʻz ichiga olgan va arkeologik tarzda aniqlangan sinagoglari bilan, Helenistik yahudi jamiyati uchun ham muhim bir joy boʻlgan.

Imparator Tiberius davrida yuzaga kelgan katta vayronagarchilikdan keyin Roma yordamlari bilan qayta qurilgan shaharga minnatdorchilik belgisi sifatida Neocaesarea (Yangi Caesarea) nomi berilgan. Keyinchalik Imperator Vespasianus davrida Flavia deb atalgan boʻlsa ham, shahar xristianlashuvi jarayoni bilan Bizans madaniyatidagi ildizlariga qaytgan va asl nomi Philadelphia yana ishlatila boshlandi. Shunday qilib tarixchi Zosimos, 6‑asr boshlaridagi Historia Nova nomli asarida shahardan shu nom bilan soʻz yuritadi.

Shahar, shuningdek, Bizans Imperiyasi taqdirida rol oʻynagan Angelos (Angelos sulolasi) oilasining kelib chiqishi joyidir.

Erta Xristianlik davri va “Yetti cherkov”

Milodiy 1‑asrdan boshlab Philadelphia, erta davr Xristianlikning muhim markazlaridan biriga aylandi. Yuhanno Vahiy kitobida tilga olingan “Osiyoning Yetti cherkovi”dan (Yetti xat yuborilgan jamoalar) biri boʻlgan Philadelphia jamoasi, Xristian zulmlari oldida koʻrsatgan sabr-toqati va eʼtiqod sadoqati bilan maqtalgan (Vahiy 3:7–13).

Bizans va Usmoniy oʻtish davri

Philadelphia, Bizans Imperiyasining Kichik Osiyodagi oxirgi qarshilik nuqtasi boʻlish xususiyatini olib yuradi. Atrofidagi yerlar oʻnlab yillar avval turk beyliklari tomonidan zabt etilganiga qaramay, shahar 1390‑yilgacha oʻz mustaqil tuzilishini saqlab kelgan. Qogʻozda Konstantinopol shahridagi Basileus (Imperator) hokimiyatini tanitsada, shahar vaziri tarkibidagi Katalan yollangan askarlar yordamida aslida mustaqil va neytral siyosat yuritgan. Germiyanoʻgʻullari va Aydınoʻgʻullariʼga soliq toʻlashga majbur boʻlsalar ham, turk kuchlarini devor tashqarisida ushlab turishga muvaffaq boʻlishgan.

Shahar nihoyatni zabt etilishi, Usmoniy sultoni I. Bayezid (Yıldırım) tomonidan amalga oshirilgan. Bu qoʻshma paytida Bizans imperatori II. Manuilning, Usmoniy qoʻshiniga hamroh boʻlishi majburiyati tarixning ironik tafsiloti hisoblanadi. Ankara jangı (1402) keyingi Fetret davri va Timur istilosi bilan tebrangan shahar, ammo II. Murad davrida aniq Usmoniy hukmronligiga kirgan. Usmoniy boshqaruvi ostida "Alaşehir" nomini olgan shaharda musulmon aholi koʻpchilikka aylandi.

Giyobi metropolitlik va ortodoks diasporasi

1577 yili, Venetsiyadagi San Giorgio dei Greci cherkovi rahibi Gabriel Severos, Rum ortodoks patriği II. Jeremias Tranos tomonidan Philadelphia metropoliti sifatida tayinlangan. Ammo Severos, oʻn ikki yil davomida vazifa hududiga bormaganligi sababli Patriarx tomonidan Venetsiya va Dalmaçiyada ortodoks Rumlarning eksarxi (patriarx vakili) eʼlon qilingan. Bu holat, Philadelphia metropolitlarining oʻz diosezlarida (vazifa hududi) yashash majburiyatidan ozod qilinishi anʼanasi boshlagan.

Kultūrel meros va zamonaviy izlar

Timurning Anadoludagi koʻp xristian jamoalarini yoʻq qilganiga qaramay, Philadelphiaʼdagi jamoa moʻjizaviy tarzda mavjudligini saqlab kelgan. 20‑asr boshlariga qadar shaharda bir xristian jamoasining yashaganligi hujjatlashtirilgan. 1923 yildagi aholi almashinuvi natijasida Alaşehirdan ajralgan Rumlar, Afinaning shimolida shahar nomini saqlash maqsadida Nea Filadelfia mahallasini tashkil etganlar.